Leopold III als Opperbevelhebber

Leopold III: bevelhebber van het Belgische leger

De visie van Frankrijk op Leopold III
Na de capitulatie van 28 mei 1940 reageerde Frankrijk, onder andere bij monde van premier Reynaud, zeer afwijzend en negatief tegenover België en zijn koning. Om die reactie en de beeldvorming rond Leopold III te begrijpen, is het noodzakelijk om naar de gebeurtenissen voor die datum terug te keren.

Reeds sinds zijn aantreden stonden de Franse ambassadeurs wantrouwend tegenover de jonge koning. Ze zagen dat hij "evenwicht" nastreefde. Dat betekende dat hij bijvoorbeeld meer aandacht ging besteden aan de groeiende Vlaamse beweging. Bovendien leek hij meer sympathie te hebben voor de Britten en wilde hij de verplichtingen van België tot een minimum beperken. De Fransen zagen hierdoor het Frans-Belgisch militair akkoord bedreigd worden. Ze vreesden een toenemende uitholling van de Frans-Belgische vriendschap omwille van het huwelijk van Leopold III met de Zweedse prinses Astrid. Zweden werd door Frankrijk namelijk beschouwd als van oudsher Duitsgezind. Het feit dat de koning intussen de Belgische zuidgrens liet versterken, voedde de wantrouwende gevoelens bij Frankrijk.

Op 14 oktober 1936 hield de koning een pleidooi voor een onafhankelijkheidspolitiek met als voornaamste punt het realiseren van een onafhankelijke houding van België. Dit kon alleen als de grootmachten (Frankrijk, Groot-Brittannië, maar ook Duitsland) bereid waren die neutraliteit te erkennen. Deze toespraak betekende het einde van het geheime Frans-Belgische militaire akkoord. De Fransen reageerden hier zeer verbolgen op. In de pers werd Leopold III zelfs op eenzelfde lijn als Hitler geplaatst. België en zijn koning werden, de ene keer wat explicieter dan de andere keer, als verraders en woordbrekers afgespiegeld.

In 1938 en 1939 veranderde de Franse opvatting over Leopold III niet veel. Ze zagen in hem een sterke koning die een grote persoonlijke invloed uitoefende op de Belgische politiek en die, wat erger was, bijzondere aandacht besteedde aan de Vlaamse gevoeligheden en meer aangetrokken leek tot de Britten. België was onder Leopold III niet langer een betrouwbare en onvoorwaardelijke bondgenoot. De betrekkingen met Frankrijk waren dan ook gestoeld op behoedzaamheid. Helaas zou worden bewezen dat in tijden van crisis de stap naar wantrouwen en verkettering snel was gezet.

België onder Leopold III in de meidagen
Die crisis kwam er ook: op 10 mei 1940 viel Duitsland massaal West-Europa aan. In België sloegen de Duitse troepen hard toe in de knik van het Albertkanaal bij Maastricht. Onder andere de parel van de Luikse vestingsgordel, Eben-Emael, werd snel ingenomen.

Op 11 mei werden de Belgische troepen verplicht zich terug te trekken op de lijn Antwerpen-Leuven-Waver-Namen, waarnaar de Britten en Fransen massaal oprukten. Een dag later plaatsten zowel België als de Britten zich onder het opperbevel van de Franse generaal Billotte, die alle geallieerde acties moest coördineren. Ondanks dit goede initiatief bleven de Duitsers aan zet. Door hun snelle, onstuitbare opmars dreigden de legers in België te worden afgesneden. Op 15 mei 1940 (!) verklaarde de Franse premier Reynaud in een telefoongesprek met Churchill: "We zijn verslagen, we hebben de slag verloren." Dit zouden profetische woorden blijken te zijn.

De situatie aan het front verslechterde zienderogen, maar noch de Britten, noch de Belgen ontvingen enig bevel van Billotte. De Franse generaal beval niets, coördineerde niets. Toen Leopold III en Lord Gort, de bevelhebber van het Britse expeditieleger, een gezant stuurden, kreeg deze te horen dat de geallieerde troepen zich moesten terugtrekken. Tijdens de nacht van 16-17 mei trokken ze zich terug tot het kanaal van Willebroek; in de nacht van 17 op 18 mei tot de Dender stroomafwaarts van Aalst en in de nacht van 18 op 19 mei tot het bruggenhoofd van Gent.

Op dat moment hield Leopold III al rekening met de capitulatie. Hij had heel goed ingezien dat dit een ongelijke race zou worden tussen enerzijds de geallieerde infanterie en artillerie en anderzijds de Duitse tanks en vliegtuigen. Er was intussen allang geen sprake meer van enige coördinatie tussen de geallieerde troepen. Zowel bij Leopold III als bij de Britten groeide het idee van een bruggenhoofd met de rug richting zee. Dit zou het nauw van Calais (voorlopig) beschermen en de Britten mogelijk de kans geven in te kunnen schepen. Voor de Belgen en de Fransen zou de kust echter het einde betekenen. Koning Leopold zag dit ook in, maar zijn ministers deden dit af als defaitisme. Zij geloofden nog in een wonder (zoals de Marne in 1914). Daarom zouden zij later ook richting Frankrijk vluchten.

Op 20 mei 1940 gebeurde het onvermijdelijke. De Duitse 2de pantserdivisie trok Abbeville binnen, terwijl de 8ste pantserdivisie Montreuil-sur-Canche veroverde. Hiermee waren de noordelijke legers volledig afgesloten. De nieuwe Franse verbindingsofficier Weygand wilde de spits van het offensief afsnijden door een massale aanval vanuit het noorden en het zuiden. De Belgen moesten hierbij aan het front in het noorden dekking geven door zich langzaam achter de IJzer terug te trekken. De koning zag dit niet zitten: sinds 16 mei hadden de Belgische troepen niets anders gedaan dan overdag gevochten en zich 's nachts in lange marsen teruggetrokken. De soldaten waren veel te vermoeid om zo'n manoeuvre uit te voeren. De Belgen hadden zich intussen achter de Leie, het Afleidingskanaal en het Leopoldkanaal teruggetrokken.

Op 21 mei kwam Bollotte, die men nauwelijks had gezien of gehoord, om bij een verkeersongeluk. Zijn opvolger, Blanchard, ging pas op 25 (!) mei aan het werk. Er waren intussen nauwelijks contacten tussen de Fransen enerzijds en de Belgen en Britten anderzijds.

Op 24 mei verbood Hitler zijn pantserdivisies de lijn Lens-Béthune-Saint Omer-Gravelines te overschrijden. Hij wilde zijn tanks sparen voor de slotfase van de veldtocht. Deze beslissing had ernstige gevolgen voor de Belgen. Aanvankelijk was de speerpunt van de Duitse aanval op de rechterkant van het front gericht (hoofdzakelijk tegen de Franse en Britse troepen). Door zijn beslissing kwamen de Belgen op de rechterflank in het noorden in het vizier. Diezelfde dag brandde de Leieslag tussen de artillerie- en infanterie-eenheden van de Belgen en Duitsers in alle hevigheid los. Het 6de leger van Walther von Reichenau zette alles op alles en boekte succes op succes, vooral in de sector van Kortrijk. De Belgische artillerie wist echter ook vele malen de overwinning binnen te halen, maar de vermoeide troepen konden de druk niet weerstaan.

Voor het eerst nam het Franse oppercommando een verstandige beslissing. Blanchard gaf op 25 mei het bevel zich terug te trekken achter de waterlinie gevormd door het Aa-kanaal, de Leie en het Afleidingskanaal. Dat was het Britse bruggenhoofd waarop de koning al eerder had gezinspeeld. De meeste ministers vluchtten reeds naar Frankrijk. Ondanks fel aandringen van zijn regering bleef Leopold III bij zijn troepen. De Britse historicus Lidell Hart schreef hierover dat de Belgische troepen zonder twijfel de wapens hadden neergelegd, wanneer ook de koning het land had verlaten. Dit zou betekenen dat de Britten waarschijnlijk niet aan de Duitse omsingeling waren ontkomen. Het verlies van het expeditieleger zou een zware klap voor Groot-Brittannië hebben betekend.

Nu kwam de beslissing echter te laat. De flanken van het front waren al doorbroken. Op 26 mei ging het Britse expeditieleger ijlings aan boord. Nu moesten de Belgen al helemaal niet meer op hulp rekenen. Ze voerden nog een aantal geslaagde tegenaanvallen uit, maar op 27 mei werd het centrum van het front doorbroken. Reserves waren er niet meer. Leopold stuurde een gezant naar de Duitse linies. De geallieerden werden gewaarschuwd.

Toen de gezant bij het Duitse opperbevel aankwam, kreeg hij te horen dat het wat laat was om te onderhandelen. Dankzij de weerstand van het Belgische leger had het de Duitsers belet het Britse expeditieleger gevangen te nemen. Daarom eiste Hitler een onvoorwaardelijke overgave. Het vuren werd op 28 mei om 04.00 uur gestaakt. De koning wilde niet verder vechten en zijn soldaten opofferen aan een verloren zaak, terwijl er ook nog eens duizenden vluchtelingen achter de linies zaten verscholen. Hij vond dat zijn troepen hun taak hadden vervuld. De vijand was op afstand van de stranden gehouden, waardoor de Britten de kans kregen te evacueren. Bovendien was België, volgens de verbintenissen die de grootmachten in 1937 hadden aangegaan, nog steeds een neutraal land en was het slechts verplicht zijn landsgrenzen te verdedigen. Dat heeft het ook gedaan en Leopold III vond dat er voor een verloren zaak niet verder bloed mocht worden vergoten. Over de militaire capitulatie kon weinig discussie bestaan, maar zijn ministers waren het grondig oneens met de politieke conclusie die Leopold eraan verbond (namelijk als krijgsgevangene in het land blijven om te proberen de belangen van België veilig te stellen). De koning moest de regering naar het buitenland volgen om er de strijd verder zetten.

Leopold III bleef consequent zijn politieke lijn aanhouden. Met de overgave was de oorlog voor België nog niet beëindigd, want er was nog geen vredesverdrag. Maar in de realiteit waren de Belgen niet langer in oorlog. Daarom nam Leopold III opnieuw de draad van de neutraliteitspolitiek op: zolang de strijd woedde, moest België zich afzijdig houden. Om de positie van België niet te compromitteren bij latere onderhandelingen, moest het land neutraal blijven. Om die reden sloeg Leopold de eerste uitnodiging voor een gesprek met Adolf Hitler af. Althans officieel, want incognito wilde hij Hitler wel ontmoeten. Deze zag dat echter niet zitten en stelde het gesprek enkele weken uit. In ieder geval wilde Leopold zo goed mogelijk de belangen van België veilig stellen, wie ook de uiteindelijke overwinnaar werd. Op die manier wilde hij uiteraard ook zijn eigen positie veilig stellen.

De reacties op de capitulatie
De capitulatie van België en vooral de rol van Leopold III werd op zware kritiek onthaald, vooral in Frankrijk. De Franse pers sprak van "la traison de Léopold". Hij zou zonder overleg en zonder de geallieerden te waarschuwen gecapituleerd hebben. Dit waren echter pure verzinsels. Zowel de Fransen als de Britten wisten maar al te goed dat de situatie van het Belgische leger uitzichtloos was. Er bestaan voldoende nota's waarin de hachelijke situatie werd aangekaart. De koning had hierover zelfs een brief aan koning George VI geschreven. Het Britse War Office was om 17. 54 uur op de hoogte, terwijl het Franse hoofdkwartier om 18.10 uur het nieuws kreeg. Zowel Franse als Britse documenten bewijzen dit.

Ook de Franse regering ging mee in de beschuldigingen aan het adres van Leopold III. Ik geef hier de originele tekst van twee communiqués van 28 mei 1940:

Communiqué 536 – 28 mai (soir)

La décision prise par le roi des Belges a permis à l'ennemi de renforcer sa pression dans le Nord, où les troupes brittanniques et français combattent avec la même résolution.

Des combats qui se développent favorables pour nos troupes continuent sur la Somme.

Notre aviation de bombardement a poursuivi de jour et de nuit son action sur les terrains d'aviation et sur les colonnes ennemies.

Communiqué 536 – 28 mai (matin)

La situation militaire s'est aggravée d'une manière imprévue dans le Nord par suite de la capitulation du roi des Belges, dont l'armée était engagée aux côtés des troupes brittanniques et français.

Celles-ci font face à cette nouvelle situation et continuent à combattre.

Rien d'important à signaler sur le rest du front

Hier lieten de Fransen blijken dat zij totaal verrast waren door de Belgische capitulatie terwijl dat helemaal niet het geval was. De toespraak van premier Reynaud op 28 mei liet niets aan de verbeelding over: " Ik moet aan het Franse volk een ernstige gebeurtenis melden. Deze gebeurtenis greep deze nacht plaats. Frankrijk kan niet meer rekenen op het Belgische leger. Sinds 4 uur hedenmorgen strijden het Franse en Britse leger alleen in het Noorden tegen de vijand. [...] Het is dit Belgisch leger dat plotseling, in het vlakke veld, zonder voorwaarden heeft gecapituleerd, op bevel van zijn koning, zonder zijn Franse en Engelse strijdmakkers te verwittigen, aldus de weg naar Duinkerken vrijgevende aan de Duitse divisies. [...] Welnu, ziehier dat in volle veldslag, zonder generaal Blanchard te verwittigen, zonder een blik, zonder een woord voor de Franse en Engelse soldaten die op zijn angstige oproep zijn land ter hulp snelden, heeft koning Leopold III van België de wapens neergelegd. Dit is een feit zonder precedent in de geschiedenis. [...] "

Heel begrijpelijk dat na dergelijke verklaringen de Franse pers en bevolking niets moesten weten van België en zijn koning.

Hoe valt die Franse houding te verklaren? Duidelijk was al sinds het aantreden van Leopold III dat noch de Franse regering, noch de Franse pers hoog opgaven van de Belgische koning. Vooral het opzeggen van het Frans-Belgisch militaire akkoord zat hen hoog. Hierdoor mochten de Franse troepen (net als de Britten) de dagen voor de oorlog België niet preventief binnentrekken. Zochten ze een zondebok om het eigen falen te verdoezelen? Feit blijft immers dat de Fransen het opperbevel hadden, maar er niet in slaagden te zorgen voor een goede communicatie en coördinatie. Zo moest bijvoorbeeld de Franse verbindingsofficier Weygand van Leopold vernemen dat Abbeville in Duitse handen was gevallen. Leopold schrijft in zijn memoires ook het volgende: " Zowel de Fransen als de Britten hebben een slecht geweten. De enen omdat het precies bij hen is, in een sector die ze maandenlang hadden kunnen uitrusten en organiseren, dat half mei 1940 de fatale doorbraak gebeurde die besliste over de afloop van de veldtocht in West-Europa. De anderen, omdat hun herinscheping al vanaf 20 mei gepland was, buiten ons weten om. "

De Belgische ministers – in ballingschap in Frankrijk - speelden een niet onaanzienlijke rol in de stigmatisering van Leopold. Vooral de eerste minister Pierlot had veel moeite met een koning die een actieve politieke rol speelde. Dat Leopold III de rol van opperbevelhebber op zich nam en die ook nog actief invulde, zat Pierlot hoog. Hij las op Radio Paris op 28 mei het volgende voor: " Belgen! Geen rekening houdend met het uitdrukkelijk oordeel van de regering heeft de koning besprekingen en onderhandelingen aangevat met de vijand. België zal met verstomming geslagen zijn, maar de vergissing van één man kan de ganse natie niet worden toegeschreven. Ons leger heeft het lot dat haar is aangedaan niet verdiend. [...] Vergaderd te Parijs [...] heeft de regering besloten, ervan overtuigd zijnde de tolk te zijn van de nationale wil, de strijd voor de bevrijding van het land voort te zetten. [...]". Dit soort uitspraken gooiden nog wat olie op het vuur en zorgden mede voor het zeer negatieve, maar onterechte beeld dat over Leopold en België ontstond.

Definitielijst

artillerie
Verzamelnaam voor krijgswerktuigen waarmee men projectielen afschiet. De moderne term artillerie duidt in het algemeen geschut aan, waarvan de schootsafstanden en kalibers boven bepaalde grenzen vallen. Met artillerie duidt men ook een legeronderdeel aan dat zich voornamelijk van geschut bedient.
bruggenhoofd
Een aan de andere kant van een (natuurlijk)opstakel veroverd stuk land waaruit de aanvaller zijn aanval verder kan voorzetten.
capitulatie
Overeenkomst tussen strijdende partijen met betrekking tot de overgave van een land of leger.
geallieerden
Verzamelnaam voor de landen / strijdkrachten die vochten tegen Nazi-Duitsland, Italië en Japan gedurende WO 2.
infanterie
Het voetvolk van een leger (infanterist).
neutraliteit
Onpartijdigheid, onzijdigheid, tussen de partijen instaand, geen partij kiezen.
offensief
Aanval in kleinere of grote schaal.

Afbeeldingen


De Dijle linie kon de Duitse aanval niet tegen houden.
(Bron: Wilco Vermeer)

Informatie

Artikel door:
Gerd Van der Auwera
Geplaatst op:
24-06-2004
Laatst gewijzigd:
22-08-2013
Opmerkingen? Spelfouten?
Geef ons uw feedback!

Categorieën


Deze website is een initiatief van STIWOT Alle rechten voorbehouden © 2002-2017
Hosted by Vevida. Privacyverklaring, cookies, disclaimer en copyright.