Bevrijding van Oost- en Noord-Nederland

Inleiding

Inhoudsopgave

"Da bunt ze"
‘Hongertrekkers’ en ‘broodrovers’ waren in de hongerwinter van 1944/1945 alledaagse woorden. Een groot gedeelte van de Nederlandse bevolking vocht toen voor haar leven en je moest bij wijze van spreken ‘in de rij staan om begraven te worden’. Voor de geallieerde strategen was deze toestand nog geen reden om hun prioriteiten bij de vernietiging van nazi-Duitsland te verleggen. De hoogste beleidsmakers en in hun kielzog de loyale militaire bevelhebbers waren volledig gefocust op een doeltreffende nederlaag van ‘Berlijn’. Alle militaire capaciteit, in het bijzonder het logistieke element ervan, werd aangewend om snel en diep in het Duitse hart door te dringen. De hongerende natie werd in de plannen letterlijk links gelaten en de rug toegekeerd.

Het devies van Londen was luid en duidelijk: alleen behoud van initiatief brengt ons de overwinning en dus gaan wij zo snel mogelijk de Rijn over, om daarna in één doorgaande beweging vanuit een krachtig bruggenhoofd de sprong van ruim 350 kilometer naar de Elbe maken. De chef-staf van het hoofdkwartier van de Supreme Commander meende dat dit bruggenhoofd ergens in april kon worden gevestigd en dat daarna het laaggelegen noordwesten aan de beurt was. Voor Nederland, in het bijzonder voor West-Nederland, was deze keuze het slechtst denkbare scenario. Dit zwarte beeld kon gelukkig iets worden bijgekleurd.

‘Gelukkig nr.1’ kwam uit Washington: de Combined Chiefs of Staff waren diep onder de indruk van de dreigende fysieke vernietiging van Holland en gaven Eisenhower op 14 maart de opdracht om een bevrijdingsplan voor West-Nederland te ontwerpen. Maar de voorwaarde bleef strikt onveranderd: eerst de Rijn oversteken en een sterk bruggenhoofd opbouwen. ‘Gelukkig nr. 2’ was gebaseerd op een principe uit de militaire strategie: de aanvaller moet altijd zorgen voor een beveiliging van zijn flanken. In dit geval was Oost- en Noord-Nederland de ruimte van waaruit de flankbeveiliging werd uitgevoerd. Daarvoor had veldmaarschalk Bernard Montgomery op 9 maart reeds zijn maatregelen in een plan ontvouwd met daarin de dwingende aanwijzing dat ‘..the clearing of western Holland will take second priority..’(1) , zodra er logistiek problemen ontstaan die het eigenlijke doel kunnen dwarsbomen.

Deze bundel gaat over ‘Gelukkig nr. 2’, over soldaten en burgers, die zestig jaar geleden in Oost- en Noord-Nederland het verschil bepaalden tussen winnen en verliezen, tussen leven en dood. Jaren van rechtsverkrachting, van jammer en terreur werden in de maanden maart, april en mei 1945 historie. De uitroep ‘..Wij zijn vrij!..’ (2) verwoordde een blijdschap die onbeschrijfelijk was. De buurtschap Megchelen, diep in de Achterhoek gelegen bij Gendringen, mocht die als eerste ervaren op 26 maart 1945. Het waren Canadezen van de Canadese 2e Infanterie Divisie, nota bene komend vanuit Duitsland. Bij Farmsum, in de ‘Delfzijl-pocket’, voerden de soldaten van het Irish Regiment of Canada in de ochtend van 2 mei 1945 de laatste gevechten om de bevrijding van Oost- en Noord-Nederland.

Het is zonneklaar dat zestig jaar na dato het nodige geschreven is over de bevrijding van Oost- en Noord-Nederland. Zeer leesbare en dikwijls uitstekend gedetailleerde documenten op basis van primaire bronnen heeft deze periode opgeleverd. Mijn bedoeling met deze bundel is bescheiden te blijven en dat doe ik door een samenvatting van deze strijd te geven waarbij vooral de samenhang van de diverse gevechtstonelen wordt benadrukt.

Het begin van de bevrijding begint in de omgeving van Nijmegen en eindigt via Duits grondgebied uiteindelijk in het westen van Friesland en het noordoosten van Groningen. In dat proces speelden twee luchtlandingsoperaties een wezenlijke functie. De eerste leverde de voorwaarde op van het eerder genoemde krachtige bruggenhoofd, de tweede de voorwaarde voor een snellere gunstige finale. De eerste is zonder twijfel succesvol geweest, over de tweede kan het succes worden betwist.

In het hier rechts geplaatste schema is de opzet van deze bundel in grote lijnen aangegeven. Het begint met de inbraak op 8 februari 1945 en vervolgt met de sprong over de Rijn in de nacht van 23 op 24 maart waarin de luchtlandingsoperatie centraal staat. Daarna komt de opmars van de Canadezen en de Britten vanuit het bruggenhoofd in de richting van de Achterhoek naar de Hoogeveensche Vaart. In de nacht van 7 op 8 april wordt de tweede luchtlandingsoperatie uitgevoerd boven Drenthe, waarna ten slotte de finale volgt in de provincies Friesland en Groningen, die zoals gezegd definitief eindigt op 2 mei 1945.

In deze bundel beperk ik mij, wat Nederland betreft, tot het vak van het Canadese 2e Legerkorps met toegevoegd een enkel woord over eenheden van de Garde Tank Divisie van het Britse 2e Leger, voor zover het de bevrijding van Twente betreft. De bevrijding van de Waddeneilanden laat ik buiten beschouwing.

Noten:
1. C.P. Stacey, Official History of the Canadian Army in the Second World War, Volume III, The Victory Campaign, The operations in North-West Europe 1944-1945, Ottawa, 1966, p. 548. In deze bundel zal ik veel teruggrijpen op deze studie van kolonel Stacey.
2. Het 1e nummer van de ‘De Groninger Oranjebode’, het mededelingenblad van de gezamenlijke illegale Groninger Pers op 17 april 1945.

Definitielijst

bruggenhoofd
Een aan de andere kant van een (natuurlijk)opstakel veroverd stuk land waaruit de aanvaller zijn aanval verder kan voorzetten.
Divisie
Bestond meestal uit tussen de een en vier Regimenten en maakte meestal deel uit van een Korps. In theorie bestond een Divisie uit 10.000 - 20.000 man.
hongerwinter
Benaming voor de winter van 1944–1945 in Nederland. Noord Nederland was nog niet bevrijd van de Duitse bezetting en werd geteisterd door een stagnerende energievoorziening, voedseltekorten en een zeer koude winter.
Infanterie
Het voetvolk van een leger (infanterist).
nazi
Afkorting voor een nationaal socialist.
Regiment
Onderdeel van een divisie. Een divisie bestaat uit een aantal regimenten. Bij de landmacht van oudsher de benaming van de grootste organieke eenheid van één wapensoort.

Pagina navigatie

Afbeeldingen


Canadese infanteristen verplaatsen zich van Holten naar Rijssen.
(Bron: Canada at War)


Schematisch overzicht van de opzet van dit artikel.

Informatie

Artikel door:
Maarten C. Hoff
Geplaatst op:
30-04-2005
Laatst gewijzigd:
18-03-2017
Opmerkingen? Spelfouten?
Geef ons uw feedback!

Categorieën


Deze website is een initiatief van STIWOT Alle rechten voorbehouden © 2002-2017
Hosted by Vevida. Privacyverklaring, cookies, disclaimer en copyright.