Tot 1939 werden de manschappen van de Totenkopfverbände (doodshoofdtroepen), onder leiding van Theodor Eicke, alleen ingezet voor de bewaking van de concentratiekampen. Bij de inval van Polen werden de SS-Totenkopf-Standarten “Oberbayern”, “Thüringen” en “Brandenburg” ingezet achter het front bij zogeheten "bevrijdings- en zuiveringsacties" door Einsatzgruppen. Tal van Poolse intellectuelen en andere burgers werden door Eickes mannen geëlimineerd. De Totenkopfverbände maakten tijdens hun eerste inzet aan het front duizenden slachtoffers. Dit was echter nog maar een begin van wat komen zou.
In oktober 1939 werd vanuit de Totenkopfverbände de SS-Totenkopfdivision ontwikkeld en werden jonge en gezonde kampbewakers ingezet aan het front. De nieuw geformeerde SS-Totenkopfdivision en de bestaande SS-VT, waarbinnen de Leibstandarte-SS “Adolf Hitler” een speciale plek innam, vormden de basis voor de oprichting van de Waffen-SS. Himmler wist Hitler zover te krijgen dat hij hem toestond om aparte SS-divisies samen te stellen die onder bevel stonden van SS-officieren. De volgende vier divisies, die vervolgens meerdere malen van naam en militaire sterkte veranderden, werden als eerste gevormd:
- De Leibstandarte-SS “Adolf Hitler” onder leiding van Josef Dietrich bleef een apart, gemotoriseerd regiment dat in 1942 omgevormd werd tot een divisie. In oktober 1943 werd deze divisie omgevormd tot de 1. SS-Panzer-Division Leibstandarte SS “Adolf Hitler”.
- De bestaande SS-VT Standarten “Deutschland”, “Germania“ en “Der Führer” werden samengevoegd tot de gemotoriseerde SS-Divison Verfügungstruppe, waarvan de naam later in “Das Reich” veranderd werd. In oktober 1943 werd deze divisie omgevormd tot de 2. SS-Panzer-Division “Das Reich”.
- De Totenkopf-Division bestond uit eenheden van Eickes concentratiekampbewakers die in de kampen werden vervangen door mannen die te jong, te oud of wegens andere redenen ongeschikt waren voor de strijd. Officieel zouden alle Totenkopfverbände vanaf april 1941 deel uitmaken van de Waffen-SS. Vanaf 1943 stond deze divisie bekend als de 3. SS-Panzer-Division “Totenkopf”.
- In september 1940 werd de Polizei-Division gevormd uit manschappen van de Ordnungspolizei. In februari 1942 kreeg deze divisie pas ‘SS’ voor haar naam te staan en officieel maakte deze divisie toen dus pas deel uit van de Waffen-SS. In oktober 1943 werd deze divisie omgevormd tot de 4. SS-Polizei-Panzergrenadier-Division.
Eind 1939 telde de Waffen-SS 56.000 manschappen (exclusief Totenkopfverbände). Himmler was er door de oprichting van de Waffen-SS in geslaagd om de SS om te vormen tot een alomvattend korps waarbinnen nu dus ook frontsoldaten dienden. Binnen de totale SS was de Waffen-SS de status van hulptroepen die alleen in noodgevallen ingezet werden ontgroeid. De Waffen-SS was uitgegroeid tot een politiek leger dat niet alleen ingezet werd ten bate van de binnenlandse veiligheid, zoals de oorspronkelijke doelstelling van de SS was, maar ook aan het front in de strijd tegen soldaten van vijandelijke naties. Hoewel de Waffen-SS zich ontwikkelde tot een omvangrijke tak binnen de totale SS-organisatie, bleef de Waffen-SS nauw verbonden bij de volledige organisatie; ook de ideologie van de SS werd gehandhaafd en verspreid door de Waffen-SS. Onder andere het bestuur, de rekrutering, de training, de bevoorrading en de administratie van de Waffen-SS waren in handen van de Reichsführung-SS en alle officieren binnen de SS, dus zowel de leden van de Waffen-SS als van de Allgemeine-SS, kregen dezelfde opleiding aan de zogenaamde SS-Junkerschulen. In Bad Tölz en Braunschweig bevonden zich de eerste Junkerschulen. Naast militaire training werd er ook lesgegeven in ‘Weltanschauliche Erziehung’ (wereldbeschouwelijke opvoeding), ‘SS- und Polizeiwesen’ (SS- en politiewezen) en ‘Verwaltungswesen’ (bestuurswezen). Zowel voor de toelating tot deze Junkerschulen als tot de Waffen-SS golden strenge selectiecriteria.
De toelatingseisen tot de Waffen-SS waren gericht op Arische superioriteit. De Waffen-SS moest het ideaalbeeld van de nazistische Übermenschen uitdragen. Opgemerkt dient wel te worden dat deze strenge selectiecriteria in 1938 door Himmler te streng bevonden werden en toen al aangepast werden. Raciale en erfelijke eigenschappen moesten toen nog wel streng beoordeeld worden, maar tijdens de oorlogsjaren zou hierin ook verandering komen. Een aantal eisen dat in 1938, nog voor de totstandkoming van de Waffen-SS, gesteld werd aan manschappen luidde:
- Men moest jonger zijn dan 24 jaar.
- Men moest minstens 1,74 meter lang zijn.
- Men mocht geen bril dragen.
- Men moest een ariërbewijs hebben dat terugging tot 1800.
De lichaamssterkte van de rekruten werd getest door middel van sportactiviteiten. Het opleidingsniveau was van geen enkel belang. Het belangrijkste was namelijk dat men pal achter de nationaalsocialistische staat stond. Vrijwilligers kregen de kans om te vechten voor hun nationaalsocialistische idealen. In het Organisationsbuch der NSDAP van 1943 werd dit als volgt omschreven:
“De Waffen-SS is voortgekomen uit de gedachte om de Führer een eenheid ten dienst te stellen om speciale missies te volbrengen. Het maakt het mogelijk dat Allgemeine-SS’ers en vrijwilligers kunnen meevechten aan het front voor het nationaalsocialisme.”
