Kristallnacht

Reacties vanuit nazi-kringen

Alhoewel Joseph Goebbels zeer ingenomen bleek met de uitwerking van de door hem geregisseerde progrom, spraken velen van zijn collega’s binnen de partij en de overheid zich afkeurend uit over de enorme chaos die aangericht was. Tijdens een kerstreceptie sprak Hjalmar Schacht, voormalig minister van Economische Zaken en tot 1939 president van de Reichsbank, zich als volgt uit over de pogrom:

“Het in de brand steken van Joodse synagogen, de vernietiging en plundering van Joodse winkels en bedrijven en de mishandeling van Joodse burgers was zo’n schaamteloze en schandalige actie dat elke fatsoenlijke burger zich diep moet schamen.”

Het is moeilijk te beoordelen wat de belangrijkste reden was voor deze heftige kritiek van Schacht, maar ongetwijfeld speelde voor hem de invloed die deze pogrom had op de economie in belangrijke mate mee bij zijn besluitvorming. Kort na de Kristallnacht schatte Reinhard Heydrich dat de schade enkele miljoenen mark bedroeg en het was hoofdzakelijk deze economische schade die ook veel andere hooggeplaatste partijleden en overheidsfunctionarissen veroordeelden. Vooral Hermann Göring, commissaris voor het Vierjarenplan voor de economie, was hevig verontwaardigd over de enorme economische schade die door de pogrom veroorzaakt was. Göring was niet betrokken geweest bij de organisatie van de Kristallnacht en na het bijwonen van de putschherdenking in München was hij met zijn privé-trein vertrokken richting Berlijn. Als hoogste verantwoordelijke voor de economie had hij burgers aangespoord om lege tandpastatubes, roestige spijkers en ander afval in te zamelen voor hergebruik en hij kon het niet verkroppen dat nu waardevolle bezittingen roekeloos waren vernield.

Ook vanuit de SS werd verontwaardigd gereageerd op de aangerichte chaos. Op 14 november 1938 deelde Karl Wolff, Himmlers stafchef, aan Volkenbondvertegenwoordiger Burckhardt mede dat de Reichsführer-SS de pogrom veroordeelde. Weliswaar waren Heydrich en Himmler, in tegenstelling tot Göring, wel betrokken geweest bij de organisatie van de pogrom, maar zij hadden een dergelijke economische schade willen voorkomen, zoals blijkt uit de telex die door Heydrich verstuurd werd in de vroege ochtend van 10 november, waarin hij onder andere opriep tot het voorkomen van plunderingen. Wellicht was de ontstemming binnen de SS over de ongeregeldheden gedurende de Kristallnacht eerder een uiting van ongenoegen over het feit dat zij plunderingen en andere ongewenste ongeregeldheden niet hadden kunnen voorkomen. In ieder geval kunnen we stellen dat de chaos van de Kristallnacht niet paste binnen de bureaucratische werkwijze van de SS. Vanaf het moment dat Himmler en Heydrich de leiding kregen over de oplossing van de Joodse kwestie hebben ze nooit een dergelijk middel ingezet. De oplossing voor de Joodse kwestie die de SS vanaf 1941 in praktijk bracht, was natuurlijk ook veel te gruwelijk om in openbaarheid uitgevoerd te kunnen worden.

Naast Göring, Himmler en Heydrich uitten bijvoorbeeld ook minister van Buitenlandse Zaken Joachim von Ribbentrop en zijn collega van Binnenlandse Zaken, Wilhelm Frick, hun ongenoegen over de Kristallnacht. Wat was echter de reactie van de allerbelangrijkste persoon binnen de nazi-staat? Hoe dacht Adolf Hitler over de Kristallnacht? Dit is een moeilijk te beantwoorden vraag die enkel duidelijk kan worden als we weten wat zijn exacte rol was binnen de organisatie van de pogrom. Alhoewel Goebbels duidelijk de aanstichter en organisator van de pogrom was, is het zeer aannemelijk dat Hitler zijn goedkeuring heeft gegeven aan de plannen van Goebbels. Alles lijkt erop dat Hitler zijn toestemming gegeven heeft gedurende het persoonlijke gesprek dat hij had met Goebbels tijdens de receptie in het oude raadhuis. Goebbels schreef over dit gesprek met Hitler het volgende: “Ik leg de zaak uit aan de Führer. Hij besluit: laat de demonstraties doorgaan. Trek de politie terug. De Joden moeten maar een keer de woede van het volk voelen.” Het is best mogelijk dat Goebbels de woorden van Hitler bewust of onbewust niet goed begrepen heeft en dat hij zijn eigen conclusies getrokken heeft, maar er is nog een aanwijzing die lijkt te bevestigen dat Hitler zijn goedkeuring gegeven heeft aan de Kristallnacht.

Rond middernacht was Himmler voor een privé-onderhoud met Hitler aanwezig in zijn appartement. Ondertussen was Heydrich op de hoogte gebracht van de ongeregeldheden en nam hij contact op met Himmler. Himmler besloot dat de SS zich afzijdig moest houden en alhoewel het moeilijk te bewijzen is, is het zeer aannemelijk dat Hitler op de hoogte was van dit gesprek en zelfs betrokken was bij deze besluitvorming. Ondanks dat er onduidelijkheid is over de inhoud van het gesprek tussen Goebbels en Hitler en zijn betrokkenheid bij het telefoongesprek tussen Himmler en Heydrich is de kans groot dat hij op beide beslissende momenten de knopen heeft doorgehakt. Zowel tijdens als na de Kristallnacht nam Hitler echter geen enkele verantwoordelijk voor de pogrom, maar dit paste uiteraard uitstekend in het propagandabeeld van een spontaan ontstaan protest.

In de dagen na de Kristallnacht hadden enkele hooggeplaatste nazi’s, onder wie Albert Speer en Alfred Rosenberg, de indruk dat Hitler de openbare geweldpleging veroordeelde. In het openbaar heeft hij echter de pogrom nooit goedgekeurd, maar ook niet afgekeurd. Tijdens een lunch op 10 november 1938 met Goebbels gaf Hitler echter aan dat hij draconische maatregelen wilde nemen tegen de Joden. Bovendien deelde hij mede dat de Joden zelf de rekening zouden moeten betalen voor de door hun belagers aangerichte schade. Er zijn ook geen enkele aanwijzingen dat Hitler zich distantieerde van zijn propagandaminister – enkele dagen later bezochten ze zelfs samen het theater – en alles lijkt erop dat Hitlers afkeuring, waarover Speer en Rosenberg, spraken, slechts bedoeld was om hen gerust te stellen en te verzekeren dat dergelijke incidenten niet meer plaats zouden vinden.

Ondanks dat de rol van Hitler met betrekking tot de organisatie van de pogrom en zijn uiteindelijke mening daarover niet voor honderd procent vaststaan, kunnen we stellen dat hij in elk geval geen enkele poging heeft ondernomen om de pogrom te voorkomen, noch heeft hij zich in de dagen daarna persoonlijk direct beziggehouden met de afhandeling van de kwestie. Hij was niet aanwezig tijdens de vergadering op 12 november 1938 toen de gevolgen dan de Kristallnacht en de verdere aanpak van de Joodse kwestie besproken werden. Deze vergadering was, net als de organisatie van de Kristallnacht, een mooi staaltje van “de Führer tegemoet werken”, zoals historicus Ian Kershaw de politieke besluitvorming binnen het Derde Rijk omschreven heeft in zijn tweedelige biografie over Hitler. Als organisator van de Kristallnacht dacht Goebbels te doen wat door Hitler van hem verwacht werd, net als alle aanwezigen van de vergadering op 12 november trachtten om op eigen initiatief aan de hand van Hitlers standpunten een beleid uit te stippelen.

Definitielijst

Führer
Duits woord voor leider. Hitler was gedurende zijn machtsperiode de führer van nazi-Duitsland.
nazi
Afkorting voor een nationaal socialist.
Vierjarenplan
Duits economisch plan dat gericht was op alle sectoren van de economie waarbij de vastgestelde productiedoelen in 4 jaar gehaald moeten worden.

Pagina navigatie

Afbeeldingen


Hjalmar Schacht, president van de Reichsbank noemde de Kristallnacht een "schaamteloze en schandalige actie".
(Bron: DHM)

Informatie

Artikel door:
Kevin Prenger
Geplaatst op:
28-12-2005
Laatst gewijzigd:
04-10-2011
Opmerkingen? Spelfouten?
Geef ons uw feedback!

Categorieën


Deze website is een initiatief van STIWOT Alle rechten voorbehouden © 2002-2018
Hosted by Vevida. Privacyverklaring, cookies, disclaimer en copyright.