Kristallnacht

Aanleiding tot de Kristallnacht

Op 27 oktober 1938 begonnen de nazi’s met het arresteren van in Duitsland wonende Joden met een Pools paspoort. Men zette 18.000 Poolse Joden het land uit onder het voorwendsel dat de Poolse minister van Binnenlandse Zaken in het buitenland wonende Polen had opgeroepen om hun paspoorten opnieuw te laten stempelen. Nadat ze echter het land uitgezet waren, mochten ze met ingang van 29 oktober niet meer terugkeren naar Duitsland. De Polen waren niet op de hoogte gesteld van het grote vluchtelingenaantal dat hun land te verwerken kreeg en zij vingen de gedeporteerde Joden noodgedwongen onder miserabele omstandigheden op in de grensstad Zbaszyn. Toen de zeventienjarige Poolse Jood Herschel Grynszpan, die in 1936 vanuit Duitsland naar Frankrijk gevlucht was, hoorde dat ook zijn familie Duitsland uitgezet was, besloot hij in alle wanhoop uit protest de Duitse ambassadeur in Frankrijk te vermoorden. In de ochtend van 7 november betrad hij de ambassade in Parijs en werd hij ontvangen door de derde secretaris van de ambassade, Ernst vom Rath. Hij besloot niet de ambassadeur, maar deze ambtenaar neer te schieten: hij loste vijf schoten, waarvan drie hun doel misten. Vom Rath werd zwaargewond afgevoerd naar het ziekenhuis en Grynszpan werd gearresteerd door de Franse politie. Hij werd in 1940 door de Franse autoriteiten overgedragen aan de Duitsers. Alhoewel Joseph Goebbels in 1942 een sensationeel showproces wilde voeren, heeft dat nooit plaatsgevonden. Het uiteindelijke lot van Grynszpan is niet bekend, maar hoogstwaarschijnlijk heeft hij de oorlog niet overleefd.

Tweeënhalf jaar voor de aanslag op Ernst vom Rath was de leider van de Zwitserse nazi-partij, Wilhelm Gustloff, vermoord door de Joodse medicijnenstudent David Frankfurter. Toen werden de reacties van fanatieke partijaanhangers de kop in gedrukt, maar dit keer werd daarvoor geen moeite gedaan. Goebbels had ervoor gezorgd dat in de nazi-pers felle aanvallen tegen de Joden verschenen waren: volgens de nazi’s was deze aanslag namelijk geen individuele actie, maar onderdeel van de Joodse samenzwering. Deze krantenberichten lokten geweld uit, want zonder dat plaatselijke partijleiders van hogerhand daartoe opdracht hadden gekregen, werden in de avond van 8 november op enkele locaties synagogen in brand gestoken, Joodse eigendommen vernield en individuele Joden mishandeld. Goebbels schreef over de ordeverstoring in Hessen: "In Hessen grote antisemitische demonstraties. De synagogen worden tot de grond toe afgebrand. Als we nu de volkswoede eens de vrije loop konden laten!"

In een politierapport werd over de anti-Joodse protesten in het Duitse stadje Bebra op 7 en 8 november als volgt gerapporteerd:

"De radioboodschap op 7 november 1938 aangaande de aanslag op een Duitse ambassadeattaché in Parijs veroorzaakte een emotionele uitspatting en onvoorstelbare woede onder de burgers ten aanzien van Joden. De woede dreef de menigte de straten op waar deuren en vensters van Joodse huizen vernield werden en het interieur van de synagoge verwoest werd. Gedurende de nacht verzamelden de groepen zich en werd de vernietiging voortgezet.

Eén groep verzamelde zich rond 3:00 uur en vernielde de meubels in Joodse huizen. Als we de Joden moeten geloven, vonden ook diefstal en plunderingen plaats. In de loop van de vernietiging, werd er ook schade toegebracht aan bezittingen die voorheen aan Joden toebehoorden maar die onlangs overgegaan waren in arische handen. In de ochtend, toen het bekend was geworden dat bezittingen gestolen waren uit huizen waar ingebroken was, kwam de politie in actie. Er werden borden met daarop een toegangsverbod geplaatst op de Joodse huizen en er werden maatregelen genomen om plunderingen te voorkomen.

Op 8 november 1938 om 10:00 uur was de orde hersteld. Veel mensen waren nog samengeschoold rondom Joodse huizen, maar deze bijeenkomsten hadden niet het karakter van een protest. Er waren nieuwsgierige schoolkinderen en jongeren. De kinderen en jongeren die betrapt werden op diefstal of het vernielen van bezittingen werden weggestuurd van de locatie en hun buit werd in beslag genomen.

Om de komende nacht plunderingen te voorkomen, werden politieversterkingen ingezet en werd het aantal politiepatrouilles uitgebreid. Op 9 november werden de ingangen naar Joodse woningen afgesloten met houten planken en de politieaanwezigheid werd vergroot. De schade, de synagoge niet meegerekend, wordt geschat op 80.000 tot 100.000 Reichsmark. Gedurende de anti-Joodse demonstraties was enkel schade toegebracht aan bezittingen; er waren geen gevallen van lichamelijk letsel bij Joden."

Aan de vooravond van de Kristallnacht op 8 november hield Heinrich Himmler tijdens een vergadering met de hoogste SS’ers, zeer waarschijnlijk naar aanleiding van de moordaanslag op Vom Rath, een uiterst felle toespraak over het Jodendom. Hij vertelde:

"Laat er geen misverstand over bestaan: wij zullen in de komende tien jaar met zekerheid betrokken raken in ongekende hachelijke conflicten. Het gaat niet alleen om de strijd tegen de naties, die in dit geval door onze tegenstanders gewoon als een front naar voren worden geschoven, maar het gaat ook om de ideologische strijd tegen het volledige samenstel van Jodendom, vrijmetselarij, marxisme en kerken van de wereld. Deze krachten – van wie naar mijn overtuiging de Joden de bezielende gangmakers zijn, de bron van alle kwaad – beseffen al te goed dat, als Duitsland en Italië niet worden vernietigd, zij zullen worden vernietigd. Dat is een eenvoudige conclusie. In Duitsland kan de Jood niet standhouden. Dit is een kwestie van jaren. We zullen hen meer en meer met ongekende meedogenloosheid verdrijven. Italië gaat dezelfde kant op en Polen wil de Joden niet…"

Vom Rath overleed in de middag van 9 november aan zijn verwondingen. Goebbels schreef: "Nu is de maat vol!" ("Nun aber ist es gar!"). Toevallig viel de dood van Vom Rath samen met de vijftiende herdenking van de Bierhalleputsch, de mislukte staatsgreep van Hitler en zijn aanhangers in 1923. Ondanks het mislukken van deze putschpoging was herdenken daarvan een jaarlijks hoogtepunt voor de nazi’s. Die avond waren nazi-bonzen en Alte Kämpfer, partijleden die zich vóór 1933 ingezet hadden tijdens de strijd om de macht, samengekomen in het oude raadhuis van München. Ook Hitler was aanwezig. Op weg naar de bijeenkomst werd Goebbels op de hoogte gebracht van ordeverstoringen in München als gevolg van de moordaanslag op Vom Rath. Hij gaf aan dat de politie zich soepel moest opstellen. Ook Hitler was ondertussen vermoedelijk op de hoogte van de aanslag op de ambassadesecretaris. Hij had namelijk zijn eigen arts, Karl Brandt, de opdracht gegeven om Vom Rath medisch bij te staan. Tijdens de receptie hielden Goebbels en Hitler een heftige discussie, maar wat er exact gezegd werd, is niet bekend. Tegen zijn gewoonte in verliet Hitler eerder dan gebruikelijk de bijeenkomst; hij vertrok naar zijn appartement in München. Er leek geen enkele aanwijzing te zijn dat hij de moord op Vom Rath wilde inzetten om een grootschalige actie tegen Joden te organiseren.

Na het vertrek van Hitler hield Goebbels rond 22:00 uur een korte maar felle toespraak. Hij vertelde dat hij nieuws had en vervolgde:

"Ernst vom Rath was een goede Duitser, een trouwe dienaar van het Rijk, die ten bate van onze mensen in onze ambassade in Parijs werkte. Zal ik u vertellen wat hem overkomen is? Hij is neergeschoten! Bij de uitoefening van zijn functie was hij, ongewapend en nietsvermoedend, op weg om een bezoeker van de ambassade te woord te staan en kreeg hij twee kogels in zijn lijf gepompt. Nu is hij dood.

Moet ik u vertellen tot welk ras het vuile zwijn behoorde dat deze lage misdaad heeft begaan? Een Jood! Vannacht ligt hij in een gevangeniscel in Parijs; hij beweert dat hij op eigen houtje heeft gehandeld, dat niemand hem tot deze afschuwelijke daad heeft aangezet. Maar wij weten wel beter, of niet soms?

Kameraden, we mogen deze aanval van het internationale Jodendom niet onbeantwoord laten. We moeten wraak nemen. Onze mensen moeten op de hoogte worden gesteld, en hun antwoord moet meedogenloos, vastbesloten en heilzaam zijn! Ik vraag u naar mij te luisteren, en gezamenlijk moeten we ons antwoord formuleren op Joodse moord en de dreiging die het internationale Jodendom voor ons roemrijke Duitse Rijk betekent!"

Naar eigen zeggen werd zijn toespraak beantwoord met een stormachtig applaus en holde iedereen vervolgens naar de telefoon om de actie op gang te brengen. In zijn dagboek schreef hij later dat de toestemming voor de demonstraties door Hitler gegeven was in het gesprek dat hij eerder die avond had met hem. Hij schreef hierover:

"Ik ga naar de partijreceptie in het oude raadhuis. Drukte van belang. Ik leg de zaak uit aan de Führer. Hij besluit: laat de demonstraties doorgaan. Trek de politie terug. De Joden moeten maar een keer de woede van het volk voelen. Dat is zo. Ik geef onmiddellijk de noodzakelijke orders aan de politie en de partij. Dan houd ik een korte toespraak in die geest voor de partijleiding. Stormachtig applaus. Iedereen rent gelijk naar de telefoon. Nu zal het volk in actie komen."

Uiteindelijk hadden zowel Hitler als Goebbels geen expliciete order uitgevaardigd aan partijleden om door het hele land demonstraties te organiseren tegen de Joden. De boodschap van Goebbels toespraak, waarvan de strekking hoogstwaarschijnlijk van tevoren overlegd was met Hitler, liet er echter weinig twijfel over bestaan: partijleiders kregen de vrije hand om op eigen initiatief acties tegen Joden uit te voeren. Goebbels' toespraak vormde een overduidelijke aanmoediging en was slechts impliciet geformuleerd, omdat een expliciet bevel tot geweld protesten vanuit het buitenland zou kunnen uitlokken. Het moest lijken alsof het protest een spontane uitbarsting van woede was, maar de wijze waarop de Kristallnacht vervolgens georganiseerd werd, bewijst het tegendeel.

Definitielijst

Führer
Duits woord voor leider. Hitler was gedurende zijn machtsperiode de führer van nazi-Duitsland.
nazi
Afkorting voor een nationaal socialist.
staatsgreep
Poging om met geweld de macht in de staat over te nemen.
synagoge
Joods gebedshuis.

Pagina navigatie

Afbeeldingen


Joodse vluchtelingen bij een gaarkeuken in Zbaszyn in Polen.
(Bron: Yad Vashem)


Een foto van Herschel Grynszpan, de moordenaar van Ernst vom Rath, genomen door de Franse politie na zijn arrestatie.
(Bron: USHMM)


Voorpagina van nazi-tijdschrift "Der Stürmer" met daarop een karikatuur van Herschel Grynszpan.
(Bron: USHMM)

Informatie

Artikel door:
Kevin Prenger
Geplaatst op:
28-12-2005
Laatst gewijzigd:
07-06-2018
Opmerkingen? Spelfouten?
Geef ons uw feedback!

Categorieën


Deze website is een initiatief van STIWOT Alle rechten voorbehouden © 2002-2018
Hosted by Vevida. Privacyverklaring, cookies, disclaimer en copyright.