Kristallnacht

Reacties van Duitse burgers

De reacties van Duitse burgers op het openbare geweld waren verschillend. Gedurende de bewuste nacht hadden sommige burgers bijgedragen aan de uitspatting van vernieling en geweld. Soms waren het zelfs mensen met een voorname positie binnen de samenleving die zich schuldig maakten aan wangedrag, zoals in Düsseldorf waar artsen van een plaatselijk ziekenhuis vermoedelijk deelgenomen hadden aan het geweld. Een groter aantal burgers deed niet zozeer mee aan de vernielingen en het geweld, maar was wel betrokken bij de plundering van Joodse winkels en warenhuizen. Hun motivatie was niet zozeer haat, maar materiële afgunst of pure hebzucht. Ook waren er mensen die de Joodse slachtoffers materiële steun of troost geboden hebben. De allergrootste groep lijkt zich gedurende de pogrom echter passief opgesteld te hebben ten aanzien van de tragedie die zich voor hun ogen afspeelde. Ook uit de reacties van burgers na de Kristallnacht blijkt dat men uit menselijke redenen nauwelijks geprotesteerd heeft tegen het openbare geweld en de vernielingen.

Sopade, de leiding van de sociaaldemocraten in ballingschap, rapporteerde dat dergelijke uitwassen "door de overgrote meerderheid van het Duitse volk sterk veroordeeld worden." Maar geconstateerd werd ook dat er weinig burgers geprotesteerd hadden tegen de pogrom. In een rapport van Sopade van december 1938 valt hierover het volgende te lezen:

"De brede massa van het volk heeft de vernietigingen niet goedgekeurd, maar we moeten niet vergeten dat er onder de arbeidersklasse mensen zijn die de Joden niet beschermen. Er hebben recente incidenten plaatsgevonden. (…) Berlijn: de houding van de burgers was niet volledig unaniem. Toen de Joodse synagoge in brand stond (…) kon je een groot aantal Duitse vrouwen horen schreeuwen: ‘Dit is zoals het moet – jammer dat er geen Joden binnen zijn, dit zou de beste methode zijn om dat waardeloze stelletje uit te roken.’ Niemand durfde stelling te nemen tegen deze sentimenten."

In Deutschland-Berichte, een nieuwspublicatie van Sopade, drukte men zich minder negatief uit over de houding van de Duitse bevolking. Hierin schreef men:

"Goebbels heeft willen proberen om de wereld ervan te overtuigen dat het Duitse volk fundamenteel antisemitisch is om de wreedheden waarvoor de staat verantwoordelijk is te verdedigen en te excuseren. Degene die de kans hadden om de Berlijnse burgers te zien tijdens de dagen van de pogrom weten echter dat het volk niets gemeen heeft met deze bruine barbaarsheid. Het protest van de Berlijnse burgers tegen plunderingen en brandstichting en tegen de slechte behandeling van Joodse mannen, vrouwen en kinderen van alle leeftijden was duidelijk zichtbaar. Je kon de minachtende blikken van mensen zien, je kon gebaren opmerken die verontwaardiging uitdrukten en je kon zelfs woorden van schaamte en vervloeking horen. Op de Weinmeisterstrasse beschermden een sergeant van de Reichswehr en een politiekorporaal twee oudere Joodse vrouwen en zes of zeven kinderen tegen een partijmenigte en hielpen ze hen om een schuilplaats te vinden."

Ook nationaalsocialistische bronnen spreken over negatieve reacties vanuit het volk, maar hier werd de nadruk vooral gelegd op verontwaardigde reacties vanuit economisch oogpunt in plaats vanuit menselijk oogpunt. In het maandelijkse rapport, verschenen op 9 december 1938, van de minister-president van Unterfranken wordt de houding van de bevolking als volgt beschreven:

"Een meerderheid, vooral onder de plattelandsbevolking, betreurt het dat de acties de vernietiging van kostbare goederen hebben veroorzaakt die, gezien onze positie ten aanzien van grondstoffen, veel beter ten goede van de gehele gemeenschap hadden kunnen komen."

Een soortgelijk rapport, uitgebracht op 7 december 1938, van de Regierungspräsident van Schwaben meldt ongeveer hetzelfde:

"De Joodse moord op de Duitse derde secretaris van de ambassade in Parijs bracht boze reacties in alle lagen van de bevolking teweeg. Men verwachtte over het algemeen dat de nationale overheid één of andere actie zou uitvoeren. Hierdoor was er volledig begrip voor de wettelijke maatregelen die tegen de Joden genomen werden. Toch had het grootste deel van de bevolking veel minder begrip en sympathie voor de manier waarop de spontane actie tegen de Joden werd uitgevoerd. (…) Het vernietigen van vensters, van winkelvoorraden en van meubilair in huizen werd beschouwd als een onnodige vernietiging van waardevol bezit dat uiteindelijk een verlies voor de rijkdom van de Duitse natie vormde. Deze vernietiging was in onmiskenbare tegenspraak met de doelstellingen van het Vierjarenplan en in het bijzonder met de zojuist afgeronde inzameling van gebruikte goederen. (…) Voorts veroorzaakten deze gebeurtenissen een onwelkome uitdrukking van sympathie voor de Joden in de steden en plattelandsgebieden."

Ondanks de tegenstrijdigheden in deze bronnen valt op dat nergens de indruk wordt gewekt dat de bevolking als één man achter de openbare geweldplegingen stond. Het zou ook niet juist zijn om te zeggen dat deze pogrom de volledige steun had van de Duitse bevolking, want in de winkels die vernield werden, waren de Duitse burgers tot dan toe gewoon klanten geweest. Zonder de klandizie die Joodse ondernemers hadden onder de Duitse bevolking was de Kristallnacht niet eens nodig geweest. Tenslotte diende de protestactie hoofdzakelijk een economisch doel en wilde men vanuit de overheid een uitsluiting van Joden buiten de Duitse economie bewerkstelligen die men tot dusver niet had kunnen bereiken. Wat antisemitische propaganda niet had kunnen bereiken, werd nu bewerkstelligd door hardere maatregelen.

Deze hardere maatregelen waren in eerste instantie de gewelddadige protestacties die plaatsvonden na de aanslag op Ernst vom Rath. Vanuit mededogen met de Joden, maar in grotere mate vanuit het ongenoegen over de enorme economische schade, stond een groot deel van de Duitse bevolking hier niet achter. Openbare geweldpleging werd tevens beschouwd als ongepast binnen de Duitse cultuur en als een terugval in de tijd. Ook Reinhard Heydrich was deze mening toegedaan, want wilde taferelen als de Kristallnacht noemde hij "een economische zwijnenboel". Hij gaf de voorkeur aan een stille, bureaucratische vorm van terreur in plaats van een dergelijke openbare wanorde die veroorzaakt werd door hordes dronken SA’ers.

Naast de openbare geweldpleging bestond het door de overheid gelanceerde anti-Joodse beleid voornamelijk uit legale onderdrukking. Al voor de Kristallnacht waren wetten opgesteld die de uitsluiting van Joden uit de samenleving dienden te bewerkstelligen. De Kristallnacht gaf aanleiding voor een uitbreiding van dit pakket aan anti-Joodse wetten. Vanuit de Duitse bevolking werd hier vrijwel niet tegen geprotesteerd: niet voor de Kristallnacht en ook niet daarna. Concluderend kunnen we dus stellen dat de openbare geweldpleging weliswaar veroordeeld werd door een groot deel van de Duitse bevolking, maar dat men er over het algemeen geen moeite mee had wanneer Joden op bureaucratische en wettige wijze werden aangepakt. Wat zich afspeelde binnen de bureaus van de SS en de partij ten aanzien van de Joden gaf ook na de Kristallnacht slechts sporadisch aanleiding tot protest. Van een collectief protest ten aanzien van de aanpak van de Joodse kwestie was in Duitsland slechts één keer sprake toen in februari en maart 1943 "arische" vrouwen in de Rosenstrasse in Berlijn massaal protesteerden tegen de gevangenneming van hun Joodse echtgenoten. De uiteindelijke Endlösung – de vernietiging van Europese Joden – vond in alle geheimzinnigheid plaats en pogroms werden in Duitsland voortaan vermeden om negatieve reacties van burgers te voorkomen.

Definitielijst

Endlösung
Eufemistische term, letterlijk eindoplossing, waarbij met oplossing bedoeld werd de oplossing voor het Jodenprobleem zoals dat door de nationaal-socialisten was geconstateerd. De Endlösung zou uiteindelijk vorm krijgen in de pogingen van de nazi's om het gehele Joodse volk in Europa uit te roeien in speciaal daarvoor ingerichte vernietigingskampen.
propaganda
Vaak misleidende informatie die gebruikt wordt om aanhangers / steun te winnen. Vaak gebruikt om ideele en politieke doelen te verwezenlijken.
Reichswehr
Duitse leger in de tijd van de Weimarrepubliek.
synagoge
Joods gebedshuis.
Vierjarenplan
Duits economisch plan dat gericht was op alle sectoren van de economie waarbij de vastgestelde productiedoelen in 4 jaar gehaald moeten worden.

Pagina navigatie

Afbeeldingen


Een tijdens de pogrom vernielde Joodse winkel.
(Bron: Bildarchiv Preussischer Kulturbesitz)


Het vernielde interieur van een woning van Joden.
(Bron: Bildarchiv Preussischer Kulturbesitz)

Informatie

Artikel door:
Kevin Prenger
Geplaatst op:
28-12-2005
Laatst gewijzigd:
07-06-2018
Opmerkingen? Spelfouten?
Geef ons uw feedback!

Categorieën


Deze website is een initiatief van STIWOT Alle rechten voorbehouden © 2002-2018
Hosted by Vevida. Privacyverklaring, cookies, disclaimer en copyright.