Opstand en liquidatie van het getto van Warschau

Oprichting Joodse Strijdorganisatie

In de herfst van 1942 was als gevolg van de deportatiegolf in de zomer van 1942 een psychologische omslag merkbaar onder de gettobewoners. De wil om tot verzet over te gaan was gegroeid doordat de overgebleven Joden veel familieleden verloren hadden. Inmiddels was er ook veel meer zekerheid over de ware eindbestemming van de deportaties en hechtten de meeste gettobewoners niet langer geloof aan de leugens van de Duitsers en de ontkenning van de Joodse Raad.

Het aantal geruchten over het daadwerkelijke doel van de deportaties was vanaf augustus/september 1942 toegenomen. Het meest overtuigend waren de verslagen van Joden die erin waren geslaagd om te ontsnappen uit Treblinka en terug te keren naar het getto. Eén van de ontsnapten was de journalist Jacob Rabinowicz die een rapport samenstelde over de vernietigingen in Treblinka. Het Joodse verzet slaagde erin om dit rapport te verifiëren door een ontmoeting te beleggen met Azriel Wallach, een andere Jood die ontsnapt was uit het vernietigingskamp en verbleef in Sokolow-Podlaski. Hierna arriveerden nog meerdere andere ontsnapten in Warschau die hetzelfde verhaal vertelden. Er was geen twijfel meer over mogelijk dat de Joden in Treblinka uitgeroeid werden en de gettobewoners voelden ook hun einde naderen.

De in het getto achtergebleven Joden voelden zich schuldig, omdat ze te weinig hadden ondernomen om hun familieleden te redden. “Met wie men ook spreekt, iedereen herhaalt maar hetzelfde: men had de deportatie niet moeten toestaan,” zo scheef gettobewoner en historicus Emanuel Ringelblum op 5 november 1942. “Men had de straat moeten opgaan, alles in brand moeten steken, door de muren moeten dringen om de overkant te bereiken. De Duitsers zouden zich hebben gewroken, het zou tienduizenden slachtoffers hebben gekost, maar geen 300.000. Onze passiviteit heeft ons niet opgeleverd. Dat mag niet meer gebeuren. Nu moet men zich verzetten, allen moeten zich tegen de vijand verdedigen.” Niet iedereen dacht er overigens zo over, want het besluit om georganiseerd verzet te plegen kwam maar langzaam tot stand. “De religieuze Joden waren er tegen,” aldus Marek Edelmann die meevocht tijdens de opstand in april en mei 1943. “Die zeiden steeds: God wil het zo en dus moet het zo zijn.”

Wat het verzet in de maanden na de eerste deportatiegolf verder aanwakkerde, waren de berichten over de ontwikkelingen aan het front. Op 23 augustus 1942 was de Slag om Stalingrad losgebarsten die voortduurde tot februari 1943 en resulteerde in een Duitse nederlaag. Ook tijdens de Slag om El Alamein in Noord-Afrika leed het Duitse leger zware verliezen. In november 1942 werd deze strijd gewonnen door Bernard Montgomery’s 8th Army. Beide Duitse nederlagen betekenden een ommekeer in de oorlog ten gunste van de geallieerden. Wat tevens van positieve invloed was op het moraal van het verzet in het getto, waren de berichten over de toegenomen activiteiten van de Poolse verzetsbeweging. Ook de Duitse bezettingsmacht gaf toe dat de veiligheidssituatie in Polen als gevolg daarvan was verslechterd.

De genoemde psychologische omslag en de daaruit voortvloeiende sterk toegenomen wil om zich te verzetten, zorgden ervoor dat er in de herfst van 1942 eindelijk een samenwerking tot stand kwam tussen de verschillende Joodse verzetsgroepen. Zij verenigden zich in de Joodse Strijdorganisatie (Zydowska Organizacja Bojowa, ZOB). Deze organisatie onder leiding van Mordechai Anielewicz was opgericht op 28 juli 1942, kort nadat de eerste deportaties naar Treblinka van start gegaan waren. Het was de opvolger van de Antifascistische Bond die in mei 1942 uit elkaar was gevallen door de arrestatie van meerdere leiders van de organisatie.

De ZOB bestond in juli 1942 nog uit slechts drie zionistische jeugdbewegingen en pogingen om andere verzetsgroepen en politieke bewegingen over te halen om samen te werken faalden op dat moment nog. In oktober en november 1942 kwam daar verandering in en sloten ook andere verzetsbewegingen zich aan. De enige zionistische beweging die niet meedeed, waren de zogenaamde Revisionisten die zich aansloten bij de Joodse Militaire Unie (Zydowski Zwiazek Wojskowy, ZZW). Deze organisatie bestond hoofdzakelijk uit voormalige Joodse militairen en partizanen die waren teruggekeerd in het getto. Pogingen om de Joodse Militaire Unie op te nemen in de grotere Joodse Strijdorganisatie faalden. Tijdens de opstand in april en mei 1943 vochten beide gevechtsgroepen, ondanks de onderlinge strubbelingen, samen tegen de Duitsers.

De voornaamste doelstelling van de ZOB was “de verdediging van de Joodse bevolking van Warschau […] tegen de vernietigingsactie van de bezetter en de Joodse bevolking te beschermen tegen verraders en agenten die met de bezetter samenwerken.” Dit hield in de praktijk in dat men zich niet alleen voorbereidde op een opstand tegen de Duitsers, maar dat men ook leden van de Joodse Raad en de Ordedienst probeerde uit te schakelen. Op 29 oktober 1942 werd de leider van de Ordedienst, Jacob Lejkin, geliquideerd door de ZOB. Een maand later bracht men de gehate leider van de economische afdeling van de Joodse Raad om. In het archief van Emanuel Ringelblum worden de namen genoemd van dertien personen die werden omgebracht op bevel van de Joodse Strijdorganisatie.

In de periode tot 18 januari 1943 hield de ZOB zich verder bezig met het aangaan en onderhouden van contacten met het Poolse verzet, de opleiding en training van haar manschappen en het verzamelen van wapens. Vooral dat laatste verliep zeer moeizaam, want het Poolse Thuisleger (Armia Krajowa), de grootste gemilitariseerde verzetsbeweging in Polen, reageerde met wantrouwen en grote terughoudendheid op de verzoeken om wapens. “Meerdere groepen Joden, daaronder ook communisten, hebben ons onlangs aangeroepen en om wapens gesmeekt, als zouden onze arsenalen goed gevuld zijn”, zo schreef generaal Stefan Rowecki, commandant van het Poolse Thuisleger op 4 januari 1943 in een bericht aan de Poolse regering in ballingschap te Londen. “Bij wijze van proef heb ik hen een paar pistolen aangeboden. Ik vraag me af of ze van deze wapens op één of andere manier gebruik zullen maken. Meer wapens geef ik ze niet, omdat wij, zoals u weet, zelf niets bezitten.” Dat tekort aan wapens was niet gelogen en was ook één van de zwaktes van het Poolse Thuisleger tijdens de Poolse opstand in Warschau in augustus 1944. De beperkte hoeveelheid wapens die beschikbaar gesteld werd door het Poolse verzet, werd aangevuld met wapens, munitie en explosieven die gekocht waren op de zwarte markt. Granaten, molotovcocktails en mijnen werden zelf gemaakt in daarvoor ingerichte werkplaatsen in het getto. Al deze inspanningen maakten het mogelijk dat de Joodse Strijdorganisatie op 18 januari 1943 voor het eerst de strijd kon aangaan met de Duitsers toen die opnieuw deportaties naar Treblinka wilden uitvoeren.

Definitielijst

El Alamein
Stad in Noord-Afrika. De Slag bij El Alamein van oktober tot november 1942, vormde een keerpunt in de oorlog. De Duits/Italiaanse opmars in Noord-Afrika werd definitief gestopt door geallieerden.
geallieerden
Verzamelnaam voor de landen / strijdkrachten die vochten tegen Nazi-Duitsland, Italië en Japan gedurende WO 2.
getto
Grotendeels van de buitenwereld afgescheiden stadswijk voor Joden. Het aanstellen van getto's had als doel om Joden uit het dagelijkse leven te weren. Vanuit getto's konden Joden bovendien gemakkelijker gedeporteerd worden naar de concentratie- en vernietigingskampen. Ook bekend als 'Judenviertel' ofwel 'Joodse wijk'.
Joodse Raad
Tijdens de bezetting een door de Duitsers ingesteld joods bestuur, dat onder andere mee moest werken aan de deportatie van joodse Nederlanders.
vernietigingskamp
Kamp waar tijdens de Tweede Wereldoorlog grote groepen mensen (voornamelijk Joden en zigeuners) door de SS werden geliquideerd door middel van vergassing. Auschwitz, Treblinka en Majdanek zijn drie voorbeelden van vernietigingskampen.

Pagina navigatie

Afbeeldingen


Mordechai Anielewicz, aanvoerder van de Joodse Strijdorganisatie.

Informatie

Artikel door:
Kevin Prenger
Geplaatst op:
19-02-2007
Laatst gewijzigd:
26-10-2009
Opmerkingen? Spelfouten?
Geef ons uw feedback!

Categorieën


Deze website is een initiatief van STIWOT Alle rechten voorbehouden © 2002-2018
Hosted by Vevida. Privacyverklaring, cookies, disclaimer en copyright.