Heydrich, Reinhard

Holocaust

Reinhard Heydrich en zijn inlichtingenapparaat speelden bij de aansluiting van Oostenrijk bij Duitsland in maart 1938 een belangrijke rol. Zogenaamde Einsatzgruppen werden door hem het land in gestuurd om belangrijke gegevens te verzamelen en politieke tegenstanders te arresteren. In een razendsnel tempo werd ook Oostenrijk onderworpen aan de onderdrukking van zijn Gestapo en Sicherheitsdienst. Hitler roemde Heydrich voor zijn bijdrage aan de Anschluss. Diezelfde bijdrage leverde hij aan de annexatie van Tsjechië een jaar later. Voor die tijd speelde hij echter ook een bijzondere rol bij een gebeurtenis die vaak gezien wordt als het begin van de Holocaust, namelijk de Kristallnacht van 9 op 10 november 1938. Die avond werden de Joden in Duitsland en Oostenrijk het slachtoffer van een pogrom; hun winkels, woningen en synagogen werden geplunderd en in brand gestoken en velen van hen werden mishandeld, tientallen werden vermoord.

Propagandaminister Joseph Goebbels was de agitator van de pogrom die werd uitgevoerd door de SA en andere fanatieke nationaalsocialisten. De SS en de Duitse politie speelden op de achtergrond een beduidende rol; zij moesten ervoor zorgen dat de avond ordelijk verliep. In een nieuwsflits over de Kristallnacht die Heydrich op 10 november om 01:20 uur verzond aan alle bureaus van de Gestapo en de Sicherheitsdienst maakte hij onder meer duidelijk dat “synagogen alleen in brand [gestoken mogen worden] wanneer er geen gevaar bestaat dat het vuur overslaat naar de omliggende wijk” en dat “winkels en woningen van Joden mogen worden vernietigd, maar niet geplunderd”. Verder gaf hij de opdracht tot de arrestatie van “zoveel joden […] - in het bijzonder welgestelde - als in de bestaande cellen kunnen worden ondergebracht.” Op 12 november maakte hij de balans op gedurende een vergadering op Hermann Görings luchtvaartministerie. “Alles bij elkaar zijn er 101 synagogen verwoest door brand, 76 zijn afgebroken en 7.500 winkels zijn vernield”, zo rapporteerde hij aan de deelnemers aan deze vergadering, waaronder onder meer voorzitter van het vierjarenplan Hermann Göring, propagandaminister Joseph Goebbels en minister van Binnenlandse Zaken Wilhelm Frick.

Heydrich gebruikte de Kristallnacht om zijn bevoegdheden inzake de Joodse kwestie uit te breiden. Hij stelde voor om in Duitsland een centraal bureau voor de emigratie van Joden op te richten, zoals ook in Oostenrijk al gebeurd was. Dit bureau, onder leiding van zijn medewerker Adolf Eichmann, had volgens hem al 50.000 Joden het land uit gezet. Verder pleitte hij ervoor om Joden een insigne te laten dragen zodat ze herkenbaar waren. Dat gebeurde pas in september 1941, maar op 24 januari 1939 kreeg Heydrich van Göring wel de opdracht tot het oprichten van een emigratiebureau in Duitsland. Tegen het einde van dat jaar werden 78.000 Duitse en Oostenrijkse Joden en 38.000 Tsjechische Joden uitgewezen.

Het aanbreken van de oorlog betekende een nieuwe stap in de richting van de Holocaust. De oorlog begon op 1 september 1939 toen Duitse troepen Polen binnenvielen. Om de aanval te rechtvaardigen werden onder aanvoering van Heydrich Poolse overvallen in het Duitse grensgebied gefingeerd, waaronder op de radiozender Gleiwitz. Bij de inval in Polen werden onder Heydrichs leiding ook weer Einsatzgruppen het land ingestuurd. Hun taak was radicaler dan gedurende de annexatie van Oostenrijk en Tsjechië en bestond nu uit “het uitschakelen van alle anti-Duitse en tegen het Rijk gerichte elementen achter de frontlinie door middel van contraspionage, het arresteren van politiek onbetrouwbare personen, het confisqueren van wapens, het veilig stellen van belangrijk contraspionagemateriaal, etc.” Door aristocraten, intellectuelen, leraren, artsen, priesters, landeigenaren en zakenmensen gevangen te nemen of te executeren werd voorkomen dat zij een nieuwe bestuurslaag konden vormen en zich effectief konden verzetten tegen de bezetting van hun land. In het door Duitsland bezette deel van Polen woonden meer dan 2 miljoen Joden. Na de aanval op de Sovjet-Unie in 1941 kwamen er nog eens meer dan een miljoen bij. Er werd overwogen om alle Joden in Duitsland en geannexeerd en bezet gebied te deporteren naar de Nisko-regio in het Generalgouvernement (het deel van Polen dat niet door Duitsland werd geannexeerd, maar wel onder Duits bestuur stond) of naar het eiland Madagascar in Afrika. Spoedig bleek dat beide emigratieplannen grote logistieke problemen opleverden en onuitvoerbaar waren.

Op 27 september 1939 werden de Sicherheitsdienst en de Sicherheitspolizei door Heydrich ondergebracht in een overkoepelend orgaan, het Reichssicherheitshauptamt (RSHA). Deze organisatie telde 60.000 medewerkers en speelde gedurende de oorlog de belangrijkste rol bij de uitvoering van de Endlösung, de uitroeiing van de Europese Joden. In september 1939 was het nog niet zover dat Joden systematisch werden omgebracht, maar het fundament daarvoor werd al wel gelegd. Op 21 september 1939 gaf Heydrich de opdracht tot de concentratie van de Poolse Joden in getto’s “zodat latere maatregelen worden vergemakkelijkt”. Die latere maatregelen betroffen nog altijd emigratie en niet genocide, ondanks dat in de loop der maanden door de slechte leefomstandigheden grote aantallen Joden stierven in de getto’s.

Een volgende stap richting de massale fysieke uitroeiing van Joden vormde operatie Barbarossa, de aanval op de Sovjet-Unie die begon op 22 juni 1941. Opnieuw volgden Heydrichs Einsaztgruppen in de achterhoede van de Wehrmacht. Hun taak was nog destructiever dan in Polen. “Ik kan me alleen nog herinneren dat Heydrich in een toespraak zei dat, in het geval van oorlog met Rusland, alle Joden in het oosten moesten worden doodgeschoten”, zo verklaarde Karl Jäger, de commandant van Einsatzkommando 3, na de oorlog. “Ik weet ook nog dat één van de Gestapoleiders toen letterlijk vroeg: ‘We moeten de Joden doodschieten?’ Heydrich antwoordde toen zoiets als dat dat toch vanzelfsprekend was.” Aanvankelijk werden enkel volwassen Joodse mannen (en onder meer ook Sovjetcommissarissen en partizanen) door de Einsatzgruppen geëxecuteerd, maar spoedig volgden ook Joodse vrouwen en kinderen. In totaal werden totdat de vernietigingskampen in gebruik werden genomen naar schatting 1,5 miljoen Joden door de Einsatzgruppen geëxecuteerd.

Zowel Himmler als Heydrich kwamen tot de conclusie dat de massa-executies een zware psychische belasting vormden voor de leden van de Einsaztgruppen. Heydrich gaf Arthur Nebe, chef van de Kriminalpolizei en de leider van Einsaztgruppe B, de opdracht om te zoeken naar een moordmethode die humaner was voor de daders. Nebe riep de hulp in van dr. Albert Widmann en na meerdere experimenten vonden ze een geschikte moordmethode; een luchtdichte kamer waarin slachtoffers werden vergast door middel van de uitlaatgassen van een motor. Ongeveer tegelijkertijd voerde men in Auschwitz soortgelijke experimenten uit, maar niet met uitlaatgassen, maar met het ontsmettingsmiddel Zyklon-B. Het eerste vernietigingskamp werd geopend op 7 december 1941 in Chelmno. Binnen 15 maanden werden hier 150.000 mensen omgebracht. Niet in gaskamers, maar in vrachtwagens waarin het laadcompartiment diende als vergassingsruimte waarin de slachtoffers werden vermoord door koolmonoxide, eerst uit cilinders en later door de uitlaat te verbinden met het laadcompartiment. Een tweede vernietigingskamp werd sinds november ontwikkeld in Belzec.

Zelfs terwijl de Einsatzgruppen aan het oostfront dood en verderf zaaiden en de vernietigingskampen ontwikkeld werden, bestond er vermoedelijk nog geen totaalplan tot de vernietiging van de Europese Joden. Verondersteld wordt dat Hitler dit besluit pas in december 1941 nam, na de Japanse aanval op Pearl Harbor en de Duitse oorlogsverklaring aan de Verenigde Staten. Inmiddels had Heydrich van Göring sinds 31 juli 1941 de volmacht over de Joodse kwestie gekregen. Zijn opdracht was “om alle noodzakelijke voorbereidingen te treffen met betrekking tot de organisatorische, feitelijke en materiële zaken voor de totale oplossing van de Joodse kwestie binnen de invloedssfeer van Duitsland in Europa.” Vanuit deze positie was Heydrich degene die enkele maanden later verantwoordelijk was voor de uitroeiing van alle Europese Joden waartoe Hitler opdracht gegeven had. Dat werd door hem benadrukt op een conferentie met vertegenwoordigers van de betrokken ministeries, vooral juristen, op 20 januari 1942 in een villa aan de Wannsee in Berlijn. Het doel van de Wannseeconferentie was om de praktische problemen bij de organisatie van de Endlösung te bespreken. Het lot van 10 miljoen Joden was nu bezegeld en in het voorjaar van 1942 begon de systematische massavernietiging in de vernietigingskampen.

Definitielijst

Anschluss
Duitse term voor aansluiting waarmee de annexatie van Oostenrijk door Nazi-Duitsland in 1938 (12 maart) wordt bedoeld. Hiermee ging Oostenrijk deel uitmaken van het Groot-Duitse Rijk.
Endlösung
Eufemistische term, letterlijk eindoplossing, waarbij met oplossing bedoeld werd de oplossing voor het Jodenprobleem zoals dat door de nationaal-socialisten was geconstateerd. De Endlösung zou uiteindelijk vorm krijgen in de pogingen van de nazi's om het gehele Joodse volk in Europa uit te roeien in speciaal daarvoor ingerichte vernietigingskampen.
Generalgouvernement
Dat deel van het Poolse gebied dat sinds september 1939 door de Duitsers was bezet. Was een autonoom deel van Grossdeutschland. In augustus 1941 werd Oost-Galicië aan het Generalgouvernement toegevoegd. Het werd door uitsluitend Duitsers bestuurd onder leiding van Generalgouverneur Hans Frank. Het zou uiteindelijk een volwaardige Duitse provincie moeten worden bevolkt door Duitse kolonisten.
getto
Grotendeels van de buitenwereld afgescheiden stadswijk voor Joden. Het aanstellen van getto's had als doel om Joden uit het dagelijkse leven te weren. Vanuit getto's konden Joden bovendien gemakkelijker gedeporteerd worden naar de concentratie- en vernietigingskampen. Ook bekend als 'Judenviertel' ofwel 'Joodse wijk'.
Holocaust
Aanduiding voor de vernietiging van het Europese Jodendom door de nazi's. Holokauston is de Griekse benaming voor een geheel verbrande offergave.
invloedssfeer
Gebied waar een staat veel invloed kan laten gelden, meestal onder stilzwijgende goedkeuring van andere staten.
RSHA
Reichssicherheitshauptambt. De centrale inlichtingen en veiligheidsdienst van het Derde Rijk
Sovjet-Unie
Sovjet Rusland, andere naam voor de USSR.
vernietigingskamp
Kamp waar tijdens de Tweede Wereldoorlog grote groepen mensen (voornamelijk Joden en zigeuners) door de SS werden geliquideerd door middel van vergassing. Auschwitz, Treblinka en Majdanek zijn drie voorbeelden van vernietigingskampen.
vierjarenplan
Duits economisch plan dat gericht was op alle sectoren van de economie waarbij de vastgestelde productiedoelen in 4 jaar gehaald moeten worden.
Zyklon-B
Het gifgas dat in de Duitse vernietigingskampen systematisch werd toegepast om voornamelijk joden te vermoorden.

Pagina navigatie

Afbeeldingen


Overleg tussen belangrijke SS'ers tijdens de oorlog. Van links naar rechts: Franz Josef Huber, Arthur Nebe, Heinrich Himmler, Reinhard Heydrich en Heinrich Müller.


De scherven van ingeslagen ruiten van Joodse winkels na de Kristallnacht.


De villa waar de Wannsee-conferentie door Heydrich georganiseerd werd.

Informatie

Artikel door:
Kevin Prenger
Geplaatst op:
21-06-2007
Laatst gewijzigd:
07-04-2014
Opmerkingen? Spelfouten?
Geef ons uw feedback!

Categorieën


Deze website is een initiatief van STIWOT Alle rechten voorbehouden © 2002-2018
Hosted by Vevida. Privacyverklaring, cookies, disclaimer en copyright.