Dagblad de Gelderlander in oorlogstijd

Inleiding door Frans van den Muijsenberg

Inhoudsopgave

Na de Duitse inval in mei 1940 wordt door de Duitsers eerst met zeer zachte hand getracht de Nederlanders in de door de nieuwe heersers gewenste richting te duwen. Ze veronderstellen dat de Nederlanders zich niet al te veel zullen verzetten tegen de nieuwe orde. Al snel blijkt echter dat men zich daarin aanzienlijk moeilijker laat schikken dan verwacht en dat er zelfs aanzienlijk en openlijk verzet is. In een eerder artikel over Titus Brandsma is al ingegaan op het openlijke verzet van de katholieke kerk tegen de maatregelen die vanaf mei 1940 worden genomen. Op andere terreinen in de Nederlandse samenleving gaat het niet veel anders.

Na de Februaristaking in 1941 is echter voor rijkscommissaris Seyss-Inquart de maat vol. Hij besluit dat in versneld tempo het proces van “Gleichschaltung” zal worden toegepast, waarmee men in de jaren 1933-1937 in Duitsland zo succesvol was.

“Gleichschaltung” is de eufemistische term waarmee de nazi’s alle maatregelen aanduidden die erop gericht waren de hele bevolking te “synchroniseren” in het totalitaire keurslijf van de nationaalsocialisten. Dat hield in de praktijk in dat elke organisatie, van de kleinste hobbyclub tot grote organisaties als de vakbonden en onderwijsinstellingen, ondergeschikt werden gemaakt aan de NSDAP of in Nederland de NSB. De NSDAP en NSB kregen dan het monopolie op alle verenigingsleven en domineerden daardoor elk aspect van ieders leven. Binnen de Nederlandse overheid is in dit verband drs. Tobie Goedewaagen in de periode 1940-1943 de grote man: secretaris-generaal van de NSB, secretaris-generaal van het Departement van Volksvoorlichting en Kunsten (DVK) en vanuit dat departement de leidende kracht van twee zelfstandige afdelingen: de Nederlandsche Kultuurkamer (NKK) en het adviserend orgaan de Nederlandsche Kultuurraad (NKR).

In de praktijk betekende dit: het opheffen van vakbonden en politieke partijen, aanpassen van de statuten van elke vereniging en stichting, lidmaatschap van partijleden in het dagelijks bestuur van elke organisatie, het creëren van staatsinstanties of ministeries die toezien op de uitvoering, het in het leven roepen van nieuw organisaties om te concurreren met organisaties die men het functioneren lastig wil maken, het opschorten van grondrechten, het aannemen van repressieve wetgeving en de intimidatie en terreur van iedereen die niet meewerkte aan de Gleichschaltung.

Bijna alle Nederlandse bedrijven, organisaties, verenigingen, stichting en of clubs krijgen er vanaf februari 1941 mee te maken. De een wat eerder en harder dan de ander, maar verder toch onvermijdelijk. Na de oorlog blijkt het zo goed als ondoenlijk om het beleid van Goedewaagen weer ongedaan te maken. En niet alleen ondoenlijk, op veel punten ook onwenselijk. Veel kunstenaars, orkesten en gezelschappen hadden namelijk baat gehad bij zijn hervormingen en wensten de verworvenheden niet op te geven. Ontdaan van alle nationaalsocialistische ballast bleek hij trouwens een uitstekend en coherent beleid te hebben uitgezet. Die vervelende ballast wordt dus afgeworpen en zonder al te veel rekenschap te geven over het verloop der dingen, gaat iedereen weer zo goed en kwaad als het kan op de oude, vertrouwde manier verder.

Een van de weinigen die wel rekenschap aflegt is directeur G.H.J.B. Bodewes van dagblad De Gelderlander, die al in november 1944 als Nijmegen nog maar net bevrijd is en de persen amper weer draaien, voor zijn lezers en het nageslacht optekent welke koers de krant heeft gevaren, welke ideële en praktische motieven daaraan ten grondslag lagen en welke consequenties er uiteindelijk aan verbonden waren. Nu had Bodewes het in zijn “De Gelderlander in oorlogstijd” redelijk makkelijk, wat overigens geheel zijn eigen verdienste was. Zijn krant, hij persoonlijk als directeur, zijn personeel en ook de aan de krant gelieerde organisaties (o.a. het bisdom, Titus Brandma), ze hadden allen een onberispelijke koers gevaren en soms zware offers moeten brengen in de oorlogsjaren. Voor hen dus geen vervelende episodes en lastige stellingnames in de periode 1940-1944 die achteraf rechtgepraat dienden te worden.

Zijn boek “De Gelderlander in oorlogstijd” geeft aan de hand van zijn persoonlijke ervaringen en ter beschikking staande documenten, die integraal zijn overgenomen, een mooi inzicht hoe de “Gleichschaltung” zich van stapje tot stapje voltrok voor zijn dagblad. Een nuchter en zakelijk verslag van hoe overtuigingen zich in moeilijke omstandigheden naar eer en geweten vertalen in beslissingen. Een document dat illustreert hoe veel stil verzet zich heeft voltrokken, hoe velen tot het uiterste en met alle nog ter beschikking staande middelen probeerden zo lang mogelijk de rug recht te houden, maar uiteindelijk zich toch dienden neer te leggen bij het onvermijdelijke.

De directie van dagblad De Gelderlander, de rechthebbende op de auteursrechten van het boek, heeft ons toegestaan de tekst van “De Gelderlander in oorlogstijd” integraal over te nemen voor deze website. We zijn hen hiervoor zeer erkentelijk.

Definitielijst

Gleichschaltung
Letterlijk: gelijkschakeling. Streven van de nazi-partij om alle maatschappelijke en culturele organisaties te modelleren naar de nationaal-socialistische geest.
nazi
Afkorting voor een nationaal socialist.
Nederlandsche Kultuurkamer
Op 25 november 1941 door de rijkscommissaris voor het bezette Nederlandse gebied, Arthur Seyss-Inquart, ingestelde overkoepelende vakorganisatie van allen die werkzaam waren op het gebied van kunst en cultuur.
NSB
Nationaal Socialistische Beweging. Nederlandse politieke partij die symphatiseerde met de Nazi's.
rijkscommissaris
Titel van onder andere Arthur Seyss-Inquart, de hoogste vertegenwoordiger van het Duitse gezag tijdens de bezetting in Nederland.

Pagina navigatie

Afbeeldingen


Informatie

Geplaatst door:
Frans van den Muijsenberg
Geplaatst op:
28-01-2010
Laatst gewijzigd:
18-03-2017
Opmerkingen? Spelfouten?
Geef ons uw feedback!

Categorieën


Deze website is een initiatief van STIWOT Alle rechten voorbehouden © 2002-2017
Hosted by Vevida. Privacyverklaring, cookies, disclaimer en copyright.