April-meistakingen van 1943

Voorgeschiedenis

Herleefde hoop

1943 is het jaar waarin de gebeurtenissen een versnelling ondergaan. Zij zijn volgens dr.L.de Jong alle van invloed geweest op het ontstaan van “een atmosfeer waarin zich de explosie der April-Mei-stakingen kon voordoen”. Wat waren de gebeurtenissen die voor de eerste vier maanden van het derde bezettingsjaar gezichtsbepalend waren? We beschrijven ze in het kort.

Het jaar begint schijnbaar onder een gunstig gesternte. Op de avond van 19 januari wordt in Ottawa (Canada) prinses Margriet Francisca geboren. Overal in den lande wordt, veelal op enigszins verhulde wijze, uiting gegeven aan de vreugde over de geboorte van het prinsenkind. “Een kort ogenblik van eerlijke blijdschap”, aldus het illegale blad “Het Parool”.

In bezet Nederland herleeft de hoop. Want het gaat goed met de oorlog, verzekeren de mensen elkaar. Op 3 februari 1943 heeft propagandaminister Joseph Goebbels het Duitse volk ervan in kennis moeten stellen dat het roemruchte 6de Leger onder veldmaarschalk Friedrich Paulus op 31 januari in Stalingrad is “bezweken voor de overmacht en de ongunstige omstandigheden”. Het Duitse volk is verbijsterd en neemt – daartoe van hogerhand opgeroepen – drie dagen van nationale rouw in acht. De goede Nederlanders putten daar hoop uit. Het gaat goed...

Goed nieuws is er ook uit Noord-Afrika. Op 15 november 1942 al hebben in Groot-Brittannië de klokken geluid omdat generaal Bernard Montgomery bij El Alamein het Duitse Afrikakorps in het hete zand van de Noord-Afrikaanse woestijn heeft laten bijten. Sindsdien zijn de Duitsers op de 1.500 kilometer lange terugtocht naar Tunesië. Enkele dagen na de capitulatie in Stalingrad overschrijden de achtervolgende Britse troepen de grens van Tunesië.

Strijd op zee en in de lucht

Ook op de Atlantische Oceaan begint licht aan de kim te gloren. In de eerste maanden van 1943 worden door een steeds effectievere samenwerking van zee- en luchtstrijdkrachten en verbeterde opsporingsapparatuur maandelijks tientallen U-boten naar de zeebodem gejaagd. De trans-Atlantische konvooien arriveren steeds vaker zonder verliezen aan scheepsruimte in de havens van bestemming. Groβadmiral Karl Dönitz concludeert op 24 mei 1943: “We hebben de slag om de Atlantische Oceaan verloren”. Hij breekt het U-bootoffensief voor langere tijd af. Het tij blijkt voorgoed gekeerd.

Maar van die beslissende periode in de strijd ter zee had toen nog niemand in bezet Nederland echt weet. Wel kon men zijn conclusies trekken uit het urenlange nachtelijk geronk van bommenwerpers, hoog overvliegend richting Duitsland. Het Britse Bomber Command bombardeert op 1 maart 1943 voor de eerste keer Berlijn en start op 5 maart de Battle of the Ruhr. Gedurende vier maanden wordt de ene stad na de andere in het Roergebied grotendeels in de as gelegd.

Maar dan het gaat het op een kwade dag gruwelijk mis. Op 31 maart 1943 verschijnt een luchtvloot van bijna honderd Amerikaanse zware bommenwerpers boven het Rotterdamse havengebied. Er staat een stormachtige grondwind. Waarschijnlijk is ‘bommendrift’ de oorzaak waardoor in twee minuten tijds 70 duizendponders op een dichtbevolkte woonwijk in Rotterdam-West terechtkomen. Er vallen niet minder dan 401 dodelijke slachtoffers. Onder hen zijn enkele tientallen schoolmeisjes aan wie matrozen van de Kriegsmarine hun eigen (kennelijk niet bomvrije) Luftschutzkeller (schuilkelder) hadden aangeboden. Zelf hadden zij elders dekking gezocht, waardoor zij het bombardement overleefden. Ruim 3200 woningen worden geheel of gedeeltelijk verwoest en ruim 1400 zodanig beschadigd dat ze tijdelijk onbewoonbaar moeten worden verklaard.

Vanuit Londen probeert koningin Wilhelmina in deze moeilijke tijd haar volk een hart onder de riem te steken; in een toespraak voor “Radio Oranje” op 27 april, dus vlak voor de stakingen, horen de luisteraars haar zeggen: het einde komt in zicht, spoedig zijn we vrij.

Hoop en vrees

Elke medaille heeft een keerzijde. De hoop op bevrijding vlamt op, maar tegelijkertijd leven de mensen in angst en beven. De laars van de bezetter drukt steeds zwaarder op de bevolking.

De bevolkingsgroep die verreweg het meeste te lijden heeft, is de Joodse. Langzaam wordt de Joden het leven onmogelijk gemaakt. De Februaristaking in Amsterdam en omgeving in 1941 heeft de onderdrukker geen halt kunnen toeroepen. Vanaf de zomer van 1942 rijden de treinen, volgeladen met Joden, met grote regelmaat van Amsterdam en andere steden naar het Judendurchgangslager Westerbork en vanaf januari 1943 ook naar het nieuwe kamp Vught. Vandaar gaat het in veruit de meeste gevallen, na kortere of langere tijd, naar vernietigingskampen als Auschwitz en Sobibor. “De Joodse stadsdelen zijn van gekerm en geween vervuld”, schrijft het liberale verzetsblad “Slaet op den trommele”. Aan de vooravond van de stakingen in 1943 zijn al rond 80.000 Joden gedeporteerd. De kerken protesteren bij de Reichskommissar für die besetzten niederländischen Gebiete, dr. Arthur Seyss-Inquart, tegen “het ten einde dodelijk vervolgen van Joodse medeburgers”. In hetzelfde schrijven tekenen zij protest aan tegen de Arbeitseinsatz die Hitler in het kader van de “totale Krieg” op 13 januari 1943 bij decreet (Führererlaβ) heeft afgekondigd. Een maand later was een begin gemaakt met de gevreesde razzia’s waarbij jonge mannen van de straat werden geplukt.

Definitielijst

Arbeitseinsatz
Gedwongen tewerkstelling in Duitsland. Circa 11 miljoen Europese burgers werden in dit kader opgeroepen om dwangarbeid te verrichten in het Derde Rijk. Niet te verwarren met de Arbeidsdienst, een organisatie opgericht als nationaal-socialistisch vormingsinstituut voor Nederlandse jongeren.
Bomber Command
Onderdeel van de RAF dat zich met strategische en soms tactische bombardementen (zoals in Normandië) bezighield.
capitulatie
Overeenkomst tussen strijdende partijen met betrekking tot de overgave van een land of leger.
El Alamein
Stad in Noord-Afrika. De Slag bij El Alamein van oktober tot november 1942, vormde een keerpunt in de oorlog. De Duits/Italiaanse opmars in Noord-Afrika werd definitief gestopt door geallieerden.
Kriegsmarine
Duitse marine, naast de Heer en de Luftwaffe onderdeel van de Duitse Wehrmacht.
Radio Oranje
Radiozender die gedurende WO II vanuit Londen uitzond. Speciaal gericht op het bezette Nederland.
razzia
Georganiseerde drijfjacht op een groep mensen. Dat konden joden zijn, maar ook onderduikers of andere groeperingen.

Pagina navigatie

Afbeeldingen


Prinses Beatrix en prinses Irene bewonderen in het ziekenhuis van Ottawa hun pas geboren zusje Margriet.
(Bron: Beeldbank WO2)


"Stalingrad - Moffengraf", anti-Duitse tekening uit december 1942.
(Bron: Beeldbank WO2)


Zoeken naar overlevenden van het bombardement op Rotterdam van 31 maart 1943.
(Bron: Beeldbank WO2)


Joden worden op transport gezet vanuit Westerbork.
(Bron: USHMM)

Informatie

Artikel door:
Henk van der Molen
Geplaatst op:
16-11-2010
Laatst gewijzigd:
20-11-2010
Opmerkingen? Spelfouten?
Geef ons uw feedback!

Categorieën


Deze website is een initiatief van STIWOT Alle rechten voorbehouden © 2002-2018
Hosted by Vevida. Privacyverklaring, cookies, disclaimer en copyright.