April-meistakingen van 1943

Onderdrukking èn verzet

Liquidaties door het verzet

Door al deze maatregelen groeit het georganiseerde verzet. Op de verjaardag van Hitler, 20 april, wordt – o ironie! – in Amersfoort de Raad van Verzet (RVV) gevormd, waarin veel communisten actief zijn. De Amsterdamse verzetsgroep CS-6 maakt naam in de geschiedenis van het verzet, omdat daartoe de beide daders behoren van de aanslag op 5 februari 1943 op de 71-jarige “gemachtigde voor het Nederlandse Legioen” (van Oostfrontvrijwilligers), luitenant-generaal b.d. H.A. Seyffardt. Het zijn dr.G. Kastein en Jan Verleun. De voormalige chef van de generale staf van het Nederlandse leger wordt in de deuropening van zijn woning in Den Haag neergeschoten en overlijdt de volgende dag. Twee dagen later treft de juist tot secretaris-generaal van Volksvoorlichting en Kunsten benoemde mr. H. Reydon en zijn echtgenote hetzelfde lot. Zij zullen niet de enige slachtoffers van liquidatie door het verzet blijven. Alleen al in 1943 worden 22 gevaar opleverende landverraders geliquideerd. De Höhere SS- und Polizeiführer Hanns Rauter is van oordeel dat alleen al ter vergelding van de “laffe moordaanslag” op Seyffardt vijftig “kalvinistische Oraniengeisel” (gijzelaars) moeten worden doodgeschoten. Het is nota bene de Führer zelf die daar een stokje voor steekt. In plaats daarvan moeten 5000 Plutokratensöhne (rijkeluiszoontjes) worden gearresteerd en in Duitsland tewerkgesteld. Op de universiteiten en hogescholen in Noord- en Zuid-Holland en Utrecht – waartoe ook Wageningen wordt gerekend! – worden razzia’s gehouden. Het resultaat is niet om over naar het Reichssicherheitshauptamt in Berlijn, het hoofdkwartier van de SD, te schrijven. De meeste studenten zijn naar huis en er worden dan ook niet meer dan ongeveer 600 van hen in de kraag gegrepen.

Drie dagen later, op 9 februari 1943, komt het tot een “algemene jacht op de jeugd” (dr. L. de Jong). Ongeveer 1200 jongeren belanden voor enige tijd in kamp Vught. De opeenvolgende gebeurtenissen brengen het hoger onderwijs vrijwel tot stilstand. Natuurlijk, aldus de rijkscommissaris, moet ook de studentenwereld een bijdrage aan de arbeidsinzet leveren, maar het universitaire leven moet wel voortgang vinden. Secretaris-generaal prof. J. van Dam komt daarop met het voorstel de studenten te verplichten tot het afleggen van een loyaliteitsverklaring, willen zij hun studie voortzetten. Elke student moet z’n handtekening zetten onder een verklaring waarin hij belooft “de in het Nederlandse gebied geldende wetten, verordeningen en andere beschikkingen naar eer en geweten te zullen naleven en zich te onthouden van iedere tegen het Duitse rijk, de Duitse weermacht of de Nederlandse autoriteiten gerichte handeling”. Bovendien moet elke student zich verplichten om na z’n studie een jaar in Duitsland te werken. Dit besluit wordt op 13 maart 1943 afgekondigd. Van Dams plannen lopen evenwel op een mislukking uit: van de bijna 14.600 studenten ondertekenen niet meer dan ruim 2000 de verklaring, ruim 14%. Massaal duiken studenten onder.

Artsen in verzet

In maart 1943 komt een al lange tijd smeulend conflict tussen de nazi-autoriteiten en de artsenwereld tot uitbarsting. De oorzaak is de boete van f. 1000,- die is opgelegd aan tachtig artsen die blijven weigeren lid te worden van de op nationaal-socialistische leest geschoeide Artsenkamer. Op advies van de illegale artsenorganisatie “Medisch Contact”, dat zo’n 6000 artsen bereikt, doet de overgrote meerderheid van de medische stand formeel “afstand van de bevoegdheid tot de uitoefening van hun beroep”. De artsen illustreren deze beslissing – die in het belang van de patiënten niet wordt geëffectueerd – door op hun naamborden het woordje ‘arts’ met pleisters onzichtbaar te maken. De rijkscommissaris dreigt met gevangenneming van alle artsen die niet binnen enkele dagen hun actie beëindigen. Ongeveer 750 doktoren vullen alsnog de aanmeldingspapieren in; 360 weigeraars worden voor enige tijd in Amersfoort opgesloten.

Aanslag op bevolkingsregister

Op de avond van 27 maart 1943 overvallen negen verzetsstrijders het gebouw van het Amsterdamse bevolkingsregister aan de Plantage Middenlaan. De bezetter moet de namen van de hoofdstedelingen die voor arbeidsinzet in aanmerking komen, op een of andere wijze afhandig worden gemaakt. De illegaliteit besluit het wapen van brandstichting te hanteren. De leiding berust bij twee kunstenaars: Gerrit Jan van der Veen en Willem Johannes Cornelis Arrondeus. De aanslag lijkt boven verwachting te slagen: op woensdag 31 maart heffen de deelnemers en hun makkers tijdens een feest in Castricum het glas op het welslagen van de operatie. Maar door loslippigheid binnen het verzet is de SD de daders spoedig op het spoor. Binnen twee weken na de aanslag zijn twee van hen gearresteerd. Anderen volgen spoedig. Op 18 juni 1943 staan 21 verdachten voor het SS- und Polizeigericht in het gebouw van het Koloniaal Instituut in Amsterdam terecht. Dertien van hen worden ter dood veroordeeld en gefusilleerd, de overigen krijgen gevangenisstraf. Van der Veen slaagt er in om uit handen van de Duitsers te blijven, maar wordt later bij een (mislukte) poging om een aantal politieke gevangenen uit het Huis van Bewaring te Amsterdam te bevrijden, alsnog gepakt. Hij sterft op 10 juni 1943 in de duinen bij Overveen voor het vuurpeloton.

De aanslag op het bevolkingsregister blijkt toch niet het gewenste resultaat te hebben opgeleverd. Slechts enkele duizenden persoonskaarten zijn geheel verkoold. Ongeveer een half jaar na dato is het bevolkingsregister weer volop in bedrijf.

Definitielijst

Führer
Duits woord voor leider. Hitler was gedurende zijn machtsperiode de führer van nazi-Duitsland.
nazi
Afkorting voor een nationaal socialist.
razzia
Georganiseerde drijfjacht op een groep mensen. Dat konden joden zijn, maar ook onderduikers of andere groeperingen.
rijkscommissaris
Titel van onder andere Arthur Seyss-Inquart, de hoogste vertegenwoordiger van het Duitse gezag tijdens de bezetting in Nederland.

Pagina navigatie

Afbeeldingen


De uitvaart van Seyffardt. Mussert legt een krans op het Binnenhof in Den Haag.
(Bron: www.dbnl.org)


De loyaliteitsverklaring die de studenten in april 1943 moesten tekenen.
(Bron: Beeldbank WO2)


Uit protest verwijderden artsen het woord "arts" van hun gevelbordjes. NSB'ers bekladden daarna hun huizen.
(Bron: Beeldbank WO2)


Het bevolkingsregister in Amsterdam na de aanslag.
(Bron: Beeldbank WO2)

Informatie

Artikel door:
Henk van der Molen
Geplaatst op:
16-11-2010
Laatst gewijzigd:
01-05-2018
Opmerkingen? Spelfouten?
Geef ons uw feedback!

Categorieën


Deze website is een initiatief van STIWOT Alle rechten voorbehouden © 2002-2018
Hosted by Vevida. Privacyverklaring, cookies, disclaimer en copyright.