April-meistakingen van 1943

Aard van de stakingen

Sabotage

Tijdens de stakingsdagen is er weinig gedemonstreerd. De stakingen zelf vormen de demonstratie. Ook zijn er weinig gevallen van sabotage bekend. Overigens is daartoe wel opgeroepen. Op zondag 2 mei laat de Raad van Verzet (RVV) in 40.000 exemplaren een pamflet drukken waarin wordt opgeroepen alle verkeersverbindingen, te land en te water, te verbreken. Daarna volgt een opwekking tot het uitoefenen van “terreur tegen de mede-verantwoordelijken (NSB-ers, Duitschgezinde(n), medewerkende ambtenaren, lieden die zich toch melden en vernieling van ambtelijke gegevens.)” De oproep heeft geen noemenswaardig effect; slechts op een klein aantal plaatsen blijft het niet bij passief verzet. Er worden op diverse plaatsen wegversperringen opgeworpen en draden van telefoonpalen doorgesneden. In Drente en in de Friese Wouden, wellicht ook elders, gaan boerderijen van NSB-ers in vlammen op. In een fabriek in Emmen wordt brand gesticht.

Wat meer kaliber heeft de actie in de nacht van donderdag 29 op vrijdag 30 april bij Leeuwarden. Gedurende die nacht leggen verzetsmensen een waterleidingbuis op de spoorlijn naar Groningen waardoor een locomotief van een goederentrein ontspoort. Bij Marum – zie hieronder – wordt een melkwagen dwars over de rails gezet. Aangenomen moet immers worden dat de krijgsgevangenen per trein naar Duitsland zullen worden getransporteerd. Op de spoorlijn Amersfoort-Apeldoorn worden twee explosieve ladingen aangebracht, waarvan er slechts één ontploft. De schade is gering.

Treinen blijven rijden

Met lede ogen zien de mensen aan dat de treinen volgens het spoorboekje blijven rijden. Zo lang dat het geval is, heeft de staking niet het beoogde nationale karakter. Bij het spoorwegpersoneel blijkt overigens wel bereidheid tot staking te bestaan. In het hoofdgebouw van de NS in de stad Utrecht ontstaat een “aanzienlijke deining”: van de drieduizend daar werkzame personen legt op vrijdag 30 april bijna een derde het werk neer. Dat gebeurt ook op de stations Amersfoort en Roozendaal en in de werkplaatsen te Blerik en Haarlem. Maar op telefoontjes van personeelsleden met vragen om inlichtingen, moet als antwoord worden gegeven dat de werkzaamheden normaal doorgang vinden. De directie komt in een overlegvergadering met de Personeelsraad tot de slotsom dat er niet moet worden gestaakt. Vanuit Londen heeft de directie geen enkele aanwijzing gekregen dat er moet worden afgeweken van de al in juni 1940 met de bezetter gemaakte afspraak dat de NS zonder enige beperking alle transporten zullen uitvoeren waartoe de Bahnbevollmächtigte opdracht geeft. Indien dat naar behoren gebeurt, blijft de leiding van het bedrijf bij de directie berusten. Pas op 17 september 1944, bij het begin van de operatie Market Garden, de luchtlandingen in Noord-Brabant en Arnhem/Oosterbeek, zal de spoorwegdirectie gehoor geven aan het consigne van de Nederlandse regering in Londen om het spoorwegverkeer stil te leggen. Tijdens de stakingen van 1943 houden wel veel busondernemingen hun bussen in de garage.

Grote verschillen

P.J. Bouman concludeert in z’n gedetailleerde studie over de stakingen dat er tussen de regio’s grote verschillen hebben bestaan voor wat betreft “de mate van verbittering en de geneigdheid tot verzet”. Tegenover gebieden waarin vrijwel algemeen het werk wordt neergelegd, staan streken waarin heel weinig of zelfs helemaal niet is gestaakt. In Zeeland wordt bijna alleen gestaakt op Noord-Beveland; de bewoners van de kuststrook nemen, met uitzondering van de Katwijkers, niet of nauwelijks aan de stakingen deel – zeer velen waren overigens inmiddels geëvacueerd - en hetzelfde geldt voor delen van Noord- en Zuid-Holland en Utrecht.

Pogingen om de regionale verschillen uit de volksaard te verklaren, zoals Bouman (als socioloog) heeft gedaan, vinden in onze tijd van sterk toegenomen mobiliteit en het nog betrekkelijk nieuwe verschijnsel van multi-etniciteit en multiculturaliteit nog maar weinig begrip. Toch zal bijvoorbeeld de emotionaliteit van de Friezen, gepaard gaande met een uitgesproken principiële levensovertuiging, goeddeels de grote omvang en de intensiteit van de stakingsgolf in hun provincie verklaren. De Noord-Hollanders hebben de naam nuchterder te zijn; in deze provincie beperken de stakingen zich tot bepaalde gebieden. Maar: waarom wordt er in Arnhem op grote schaal gestaakt en in Nijmegen slechts in zeer beperkte mate? In de stad aan de Waal beschouwt men het als een goede grap dat het personeel van het Sportfondsenbad het bad heeft laten leeglopen terwijl Duitsers daar een duik namen. Waardoor kenmerkte het Land van Maas en Waal zich door een felle verzetsgeest, maar ontbrak deze in de aangrenzende Betuwe (met uitzondering van Tiel)? De regionale verschillen laten zich slechts gedeeltelijk verklaren.

Gereformeerd contra gereformeerd

Niet oninteressant lijkt het ons om erop te wijzen dat er een tweedeling binnen de gereformeerde gezindte viel waar te nemen. Enerzijds waren daar in de ‘Bible belt’, de ‘bijbelgordel’ van Walcheren naar de kop van Overijssel, de zogenoemde bevindelijk-gereformeerden; anderzijds kende Nederland gereformeerden van Kuyperiaanse snit. De op de Staatkundig Gereformeerde Partij (SGP) georiënteerde ’bevindelijken’ zijn van mening dat de onderdrukkende maatregelen moeten worden gezien als “de slaande hand des He(e)ren” waartegen verzet ongepast is. Daarentegen verkondigen de neo-calvinistische gereformeerden, verenigd in de Anti-Revolutionaire Partij (ARP), het recht van opstand tegen een op onrecht gebaseerde overheid. De tweedeling zou verklaren dat in Zeeland slechts heel weinig gestaakt is en des te meer in door activistische gereformeerden gestempelde streken.

Rauter besluit de terreur met ingang van maandag 3 mei te verscherpen; nu komt het erop aan ook de laatst overgebleven verzetshaarden op te ruimen. Voor zondag 2 mei heeft de SD medewerkers en handlangers gerekwireerd om de stemming in een aantal kerkdiensten te peilen. De kerken zijn beter bezocht dan op andere zondagen, maar de stemming is gedrukt. Als bij onderlinge afspraak vermijden de predikanten het om olie op het vuur te gieten; zij waarschuwen eerder voor roekeloosheid omdat die de vreselijkste gevolgen kan hebben. Een dominee in een Fries dorp wordt daarop voor ‘verrader’ en “NSB-er’ uitgemaakt. Zo hoog lopen de emoties op. In Limburg en in Noord-Brabant, maar in de laatste provincie toch wat minder, geven rooms-katholieke geestelijken hun parochianen zo goed mogelijk leiding.

Melkstaking

In het noorden des lands maar ook in Twente en andere zuivelstreken, staan de stakingen algemeen te boek als de “Melkstaking”. Voor melkveehouders is melk hartenbloed. Toch laten zij honderdduizenden liters in sloten en over het land wegvloeien, hun arbeiders blokkeren wegen voor werkwillige boeren en gooien langs de weg voor vervoer gereedstaande melkbussen omver. NSB-boeren worden gedwongen aan de staking deel te nemen. Op veel plaatsen leveren boeren melk aan burgers tegen gebruikelijke prijzen, soms doen zij dat gratis en een enkeling probeert melk tegen zwarte prijzen aan de man te brengen. Opgeschoten jongens in Friesland gieten melk in de benzinetank van een Duitse auto en gooien vervolgens het autosleuteltje weg.

Definitielijst

kaliber
De inwendige diameter van de loop van een stuk geschut, gemeten bij de monding. De lengte van de loop wordt vaak aangegeven in het aantal kalibers. Zo is bv de loop van het kanon 15/24 24 ×15 cm lang.
NSB
Nationaal Socialistische Beweging. Nederlandse politieke partij die symphatiseerde met de Nazi's.
operatie Market Garden
Codenaam voor gecombineerde land- en luchtaanvallen van de geallieerden in de regio Eindhoven, Arnhem en Nijmegen van 17 tot 26 september 1944.

Pagina navigatie

Afbeeldingen


Boeren rijden lachend op lege melkkarren naar huis (in Vriezenveen) omdat de melkfabriek staakt .
(Bron: Beeldbank WO2)

Informatie

Artikel door:
Henk van der Molen
Geplaatst op:
16-11-2010
Laatst gewijzigd:
01-05-2018
Opmerkingen? Spelfouten?
Geef ons uw feedback!

Categorieën


Deze website is een initiatief van STIWOT Alle rechten voorbehouden © 2002-2018
Hosted by Vevida. Privacyverklaring, cookies, disclaimer en copyright.