April-meistakingen van 1943

Noordelijke provincies, Overijssel, Gelderland en Utrecht

Friesland

Bekijken we een aantal regio’s wat nader. Het meeste verzet is, zoals opgemerkt, geboden in Friesland: het heftigst in de westelijke en noordwestelijke bouwstreek, minder in het zuidwesten van de provincie. Groot is de teleurstelling van Beauftragte Werner Ross, een Oostfries, die zijn “liebe Friesen” zo van harte een eervolle plaats in de Germaanse volkererengemeenschap gunde. Friesland is bij ons weten de enige provincie waarin de illegaliteit (LO-LKP – Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers-de Landelijke Knok Ploegen) heeft getracht op provinciaal niveau leiding aan de acties te geven. Elders heeft het georganiseerde verzet geen rol van betekenis gespeeld, al zijn plaatselijk wel illegale groepen actief geweest. Op zondag 2 mei oordeelt het Friese verzet dat de stakingen uiterlijk op dinsdag 4 mei moeten zijn beëindigd. Voortzetting zou zelfmoord betekenen. Dat consigne wordt niet overal opgevolgd; in Friesland wordt plaatselijk nog tot vrijdag 7 mei doorgestaakt, in westelijk Noord-Brabant hier en daar zelfs tot zaterdag 8 mei. In vrijwel alle provincies komen trouwens gedurende de tweede week nog stakingen voor.

Groningen

In Groningen wordt op bijna even grote schaal gestaakt als in Friesland, met als concentratiegebieden de veenkoloniën en het Westerkwartier. In Hoogezand en op een industrieterrein in Slochteren worden ‘saboteurs’ gefusilleerd. Maar het grootste drama voltrekt zich op maandag 3 mei in de gemeente Marum aan de Fries-Groningse grens. In de onmiddellijke omgeving, in het gehucht Trimunt, bevindt zich het radarstation “Löwe”. Soldaten ontdekken daar enkele dwars over de weg liggende bomen, kennelijk omgehakt om met melkbussen geladen wagens de weg naar de zuivelfabriek te versperren. “Sabotage!”, concluderen zij opgewonden. De SD in Groningen wordt gewaarschuwd en spoedig arriveert een overvalwagen. Zestien mannen die zich toevallig in de buurt ophouden, worden gearresteerd en in een militaire barak bij het radarstation opgesloten. Dan geeft de commandant het moorddadige bevel: erschieβen. In groepjes van vier worden de mannen neergeknald – onder hen Andries Hartholt (63) en drie van z’n zoons: Dirk, Albert en Hendrik. De dertienjarige Steven van der Wier, die van z’n moeder even mocht gaan kijken wat er aan de hand is, zet het op een lopen, met z’n klompen in de hand. Tevergeefs, hem wordt een salvo achterna gejaagd en de jongen overlijdt ter plaatse. Een achttiende slachtoffer valt die dag bij een wilde schietpartij. Zelfs op de Aussenstelle (regionaal bureau) van de SD in Groningen kijkt men op van de hardheid waarmee is opgetreden. “Aan een gevaarlijke bende terroristen werd een einde gemaakt”, wordt in het rapport opgetekend. Met als toevoeging dat de SD-ers uit dankbaarheid bloemen van plaatselijke bewoners ontvingen. Joden noemen dat een gotspe. (De majoor die voor het barbaarse optreden verantwoordelijk was, is na de oorlog door een Nederlands gerechtshof veroordeeld. Hij kreeg een gevangenisstraf opgelegd waarvan hij slechts een deel heeft uitgezeten.)

Drente

In Drente, waar de NSB relatief sterk is, reageert de ‘oude’ bevolking, vooral woonachtig ‘op het zand’ in het centrale gedeelte van de provincie, aarzelend en terughoudend. De bewoners van Assen, Hoogeveen en Emmen lopen niet voorop. Daarentegen neemt de ‘jongere’ bevolking van de veenkoloniën langs de Gronings-Drentse grens, maar ook de (arbeiders)bevolking van Meppel volop aan de stakingen deel. Een zekere faam verwerft zich het dorp Eext (bij Gieten) dat de bijnaam “Oranjedorp” krijgt. NSB-ers komen er niet graag. Bij het dorp breken dorpelingen een brugdek op om melktransporten te belemmeren. Arrestaties blijven dan ook niet uit. Een bekend voorman van het Drentse verzet is de KP(knokploeg)-leider Johannes Post uit Hollandscheveld, exponent van het verzet in calvinistische kring. Hij sterft in 1944 voor het vuurpeloton, nadat hij aanvankelijk was ontkomen na de eerder vermelde mislukte aanslag op het bevolkingsregister te Amsterdam.

Overijssel

Twente in Overijssel vormt, zoals we gezien hebben, de bakermat van het volksverzet. De textielarbeiders in Hengelo nemen het voortouw, spoedig gevolgd door hun ‘maten’ in de omliggende plaatsen: Enschede, Oldenzaal, Borne, Almelo, Nijverdal, Rijssen. Overheidsdiensten sluiten er zich bij aan. Fabrikanten en bedrijfsleiders worden onder zware druk gezet om lijsten met namen van stakers over te leggen. Een meerderheid voldoet uiteindelijk aan die eis, maar geeft veelal achter de namen van stakers die op 3 mei nog niet op het werk zijn verschenen, een ‘geldige reden’ voor hun afwezigheid op. Intussen hebben dan echter de meeste stakers met de grootst mogelijke tegenzin hun plaatsen achter de machines weer ingenomen.

Via het platteland hebben de stakingen zich vanuit Twente verspreid, naar het noordwesten, naar Zwolle en naar het “Mekka der gereformeerden”, Kampen. In Genemuiden wil men niet van ophouden weten; in de oude stad aan het Zwartemeer breidt de staking zich zelfs nog uit wanneer die elders al verloopt. Ordnungspolizei en Waffen-SS omsingelen op 3 mei het stadje en nemen 23 mannen gevangen. Gezien de bruutheid waarmee de Duitsers juist op deze maandag op verscheidene plaatsen tekeergaan, is de verrassing groot wanneer zij zonder enige nadere verklaring spoedig weer naar huis worden gestuurd. In de in 1942 drooggevallen Noordoostpolder keren de bijna 4000 polderwerkers die de schop erbij hebben neergegooid en naar huis zijn gegaan, langzaam terug.

In Haaksbergen ten zuidwesten van Enschede heerst daarentegen de volgende dagen diepe rouw. Wanneer op maandag 3 mei het personeel van de NV D. Jordaan en Zns. Textielfabrieken doorstaakt, brengt de Ordnungpolizei een groot aantal stakers in een oude garenloods bijeen. Vierentwintig stakers, onder wie negen meisjes, worden apart gezet om naar Enschede te worden overgebracht. Men maakt zich grote zorgen maar vijftien van hen worden vrijgelaten. De negen overblijvende arrestanten wacht echter een gruwelijk lot. Tussen Enschede en Hengelo moeten zij uit een overvalwagen stappen, waarop zeven van hen zonder pardon terzijde van de weg worden ‘omgelegd’: auf der Flucht erschossen, zoals dat in nazi-jargon heet, als honden neergeknald. Twee man slaan op de vlucht en weten aan de kogelregen te ontkomen. Maar een van hen wordt de volgende dag gepakt en alsnog genadeloos voor een vuurpeloton gezet. De ander is onmiddellijk ondergedoken en kan het navertellen. Hoe hij heette? Herman Göring!

Gelderland

Gelderland met z’n heterogene bevolking laat een zeer gevarieerd beeld zien. In Eibergen ten zuidwesten van Haaksbergen is de staking nog algemeen, maar zuidelijker, in de Achterhoek – waar de bevolking de naam heeft lijdzaam en meegaand van karakter te zijn – beperkt zij zich tot industriële bedrijven in plaatsen als Ulft, Neede en Lichtenvoorde. Stakinggsacties worden ook gemeld langs de zuidelijke Veluwezoom, in Renkum en Heveadorp, een brede strook langs de IJssel en het Apeldoorns kanaal met plaatsen als Vaassen, Epe en Heerde, waar de stakingen ook op maandag 3 mei nog worden voortgezet. In het oude Hanzestadje Hattum op de linkeroever van de IJssel ten zuiden van Zwolle doet een twaalftal inwoners een inval in een gebouw van het Centraal Distributiebureau, waar niet minder dan circa 500 ambtenaren werkzaam zijn. De overvallers dwingen hen het werk neer te leggen. Als de directeur de ambtenaren in een voormalig schoolgebouw bijeenroept, verzamelt zich voor het gebouw een menigte van enkele honderden kleinstedelingen, gewapend met stenen. De ruiten worden ingegooid en de voordeur geforceerd waarna zich een heftig handgemeen ontwikkelt. De hulp van de politie wordt ingeroepen, maar er verschijnen slechts twee marechaussees, die ook nog eens weigeren op de demonstranten te schieten. De indringers worden overigens wel de deur uitgewerkt. Maar van hervatting van de werkzaamheden is geen sprake. Op de Veluwe met haar grotendeels ‘bevindelijke’ bevolking blijft het opmerkelijk rustig.

Utrecht

In de provincie Utrecht komt het tot stakingen in tal van industriële bedrijven, maar op het platteland houdt men zich afzijdig. De in de stad zetelende hoofddirectie van de Nederlandse Spoorwegen slaagt erin de ‘spoormannen’ aan het werk te houden dan wel hen te bewegen na een korte onderbreking hun dienst te hervatten. De treinen blijven rijden, zoals we eerder hebben gezien.

Definitielijst

nazi
Afkorting voor een nationaal socialist.
NSB
Nationaal Socialistische Beweging. Nederlandse politieke partij die symphatiseerde met de Nazi's.

Pagina navigatie

Afbeeldingen


De zestien mannen die op 3 mei 1943 gefusilleerd werden in Marum.
(Bron: Beeldbank WO2)


Johannes Post, voorman van het Drentse verzet.


Gezamenlijk graf voor de 16 burgers van Marum die op 3 mei 1943 gefusilleerd werden vanwege hun deelname aan de staking.
(Bron: Fedor de Vries)


Gedenksteen voor de oorlogsslachtoffers van de voormalige textielfabriek in Haaksbergen, waaronder ook de werknemers die vanwege hun aandeel aan de staking geëxecuteerd werden.
(Bron: Alex Ossel)

Informatie

Artikel door:
Henk van der Molen
Geplaatst op:
16-11-2010
Laatst gewijzigd:
01-05-2018
Opmerkingen? Spelfouten?
Geef ons uw feedback!

Categorieën


Deze website is een initiatief van STIWOT Alle rechten voorbehouden © 2002-2018
Hosted by Vevida. Privacyverklaring, cookies, disclaimer en copyright.