Nebe, Arthur

Chef van het Reichskriminalpolizeiamt

Carrière in de Gestapo en de Kriminalpolizei

Na Adolf Hitlers benoeming tot kanselier op 30 januari 1933 ging het Arthur Nebe voor de wind. Hij werd ontboden door Kurt Daluege, die zich intussen binnen het Pruisische ministerie van Buitenlandse Zaken bezighield met politiezaken, en op 1 april 1933 benoemd tot Kriminalrat (een politierang vergelijkbaar met die van een kapitein in het leger). Nebe werd van de recherche overgeplaatst naar het Geheime Staatspolizeiamt, de Pruisische politieke politie die de basis vormde voor de Gestapo. Binnen de Gestapo werd Nebe benoemd tot leider van de afdeling die verantwoordelijk was voor onderzoek naar politieke bewegingen, waaronder het communisme, het anarchisme en de sociaaldemocratische partij. Op 29 augustus 1933 volgde zijn promotie tot Regierungs- und Kriminalrat.

Binnen de Gestapo maakte Nebe kennis met Hans Bernd Gisevius. Tussen de mannen ontstond een vriendschap die zijn oorsprong vond in hun gedeelde aversie tegen Rudolf Diels, de toenmalige chef van de Gestapo. Na een kortstondig ontslag in 1933 werd Diels in april 1934 definitief ontslagen. Over de reden voor hun onvrede over Diels verklaarde Gisevius na de oorlog dat Nebe geschokt was door de moorden op politieke tegenstanders die Diels met instemming van Hermann Göring door de Gestapo liet uitvoeren. Doorslaggevend waren volgens Gisevius de politieke moorden van 30 juni tot 2 juli 1934, bekend als de Nacht van de Lange Messen. Nebes kritiek op de gebeurtenissen in 1933 en 1934 legde vermoedelijk de prille basis voor zijn latere betrokkenheid bij het Duitse verzet tegen Hitler, maar belemmerde hem niet om de daarop volgende jaren een toppositie in te nemen binnen het nazibestuur.

Na het ontslag van Diels en de overname van de Gestapo door SS-leider Heinrich Himmler en zijn discipel Reinhard Heydrich beleefde ook Nebe een belangrijke stap in zijn carrière. Hij werd opnieuw door Kurt Daluege ontboden op het Pruisische ministerie van Binnenlandse Zaken, waar hij te horen kreeg dat hem per 1 januari 1935 de leiding toevertrouwd werd over het Pruisische Landeskriminalamt, de centrale recherchedienst van Pruisen, waarvan het kantoor zich in Berlijn bevond. Formeel was Heydrich de chef van het Landeskriminalamt en was Nebe zijn plaatsvervanger, maar de dagelijkse leiding was in Nebe’s handen. Op 1 april 1935 werd hij gepromoveerd tot Oberregierungs- und Kriminalrat.

In augustus 1936 volgde Nebe’s benoeming tot chef van het Amt Kriminalpolizei, de afdeling binnen Heydrichs Sicherheitshauptamt die verantwoordelijk was voor de recherche. Daarnaast kreeg het door hem geleidde Pruisische Landeskriminalamt op 20 september 1936 de vakkundige leiding over alle recherchediensten in de overige deelstaten. Zo was hij meteen de meest gezaghebbende criminaliteitsbestrijder van Duitsland. Het kon niet langer uitblijven dat iemand van zijn statuur opgenomen werd in de Schutzstaffel (SS). Op 2 december 1936 trad hij in dienst met de rang van SS-Sturmbannführer. In juli 1937 werd zijn positie verder versterkt, toen het Pruisische Landeskriminalamt getransformeerd werd tot een staatsorganisatie. De organisatie stond voortaan bekend als het Reichskriminalpolizeiamt. Nebe mocht zich vanaf dat jaar Reichskriminaldirektor noemen.

Onder aanvoering van Nebe werd de Kriminalpolizei verder uitgebreid en geprofessionaliseerd. De Kripo was niet langer een conventionele recherchedienst, maar net als de Gestapo een ideologisch geschoeide organisatie, die genesteld was binnen het nazi-terreurapparaat. Tienduizenden werden het slachtoffer van de gezamenlijke werkzaamheden van de Gestapo en de Kripo. Niet alleen mensen die eens veroordeeld waren voor een misdaad, maar ook bijvoorbeeld daklozen, zigeuners, alcoholisten en homoseksuelen, werden preventief opgepakt, omdat ze volgens de theorie van de nazi’s aanleg voor criminaliteit zouden hebben. Zonder dat er een rechter aan te pas kwam, zaten ze vaak jarenlang voor "heropvoeding" gevangen in een concentratiekamp, waar velen van hen stierven.

Blomberg-Fritsch-affaire en vroege verzetscontacten

Ondanks dat Arthur Nebe was opgeklommen tot een hoge positie in nazi-Duitsland, bleef hij kritisch over het nationaalsocialistische regime. Volgens Gisevius stelde de Blomberg-Fritsch-affaire in 1938 Nebes geloof in het nationaalsocialisme verder op de proef. Zowel Generalfeldmarschall Werner von Blomberg, de rijksminister van Oorlog, als Generaloberst Werner von Fritsch, werden ten val gebracht, de eerste vanwege een huwelijk met een prostitué en de tweede vanwege een onterechte beschuldiging van seksuele omgang met een Berlijnse schandknaap. Na het ontslag van beide mannen verving Hitler het ministerie van Oorlog door het Oberkommando der Wehrmacht (OKW), waarover hij zelf het opperbevel zou voeren. Dat kon hij doen zonder weerstand van de legerleiding. Nebe was volgens Gisevius woedend over de inschikkelijkheid van de legertop. Zijn eigen rol in de affaire is dubbelzinnig: enerzijds bekritiseerde hij de groeiende invloed van Hitler op het leger, maar anderzijds was het zijn Kriminalpolizei die pornografische foto’s van de echtgenote van Blomberg leverde als bewijslast tegen de generaal.

Nadat Adolf Hitler de Wehrmacht naar zijn hand had gezet, kon hij zijn territoriale doelen tot verwezenlijking brengen. Na de herbezetting van het Rijnland op 7 maart 1936 en de annexatie van Oostenrijk op 12 maart 1938 stond Tsjecho-Slowakije als volgende op Hitlers agenda. Binnen de Wehrmacht waren er hoge militairen die vreesden dat een invasie van Tsjecho-Slowakije zou uitlopen op een oorlog met Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk. Ze waren van mening dat Duitsland nog niet klaar was voor een nieuwe oorlog en maakten, samen met enkele conservatieve politici en burgers, plannen voor een staatsgreep tegen Hitler.

Ook Gisevius nam deel aan het complot. Hij was belast met "de voorbereiding van alle maatregelen betreffende de politie, die voor een staatsgreep moesten worden genomen." Nebe leverde hem informatie over de locaties waar gewapende eenheden van de SS waren ondergebracht. De coup zou echter niet plaatsvinden, want het akkoord van München, dat voorzag in geweldloze oplossing van de crisis, ontnam de complotplegers van hun belangrijkste motief voor de staatsgreep. De contacten tussen het militaire en civiele verzet werden verminderd of beëindigd en de organisatie viel uiteen. Pas enkele jaren later werden er door merendeels diezelfde mensen opnieuw plannen voor een staatsgreep gesmeed.

Definitielijst

communisme
Politieke stroming, ontstaan uit het werk Das Kapital van Karl Marx, geschreven in 1848, als een reactie op de door Marx omschreven klassenstrijd tussen de arbeiders (het proletariaat) en de bourgeoisie. Volgens Marx zouden de arbeiders via een revolutie de macht overnemen van de welgestelde klasse. De communistische stroming streeft naar een ideale situatie waarin de productie- en consumptiemiddelen gemeenschappelijk eigendom van de staatsburgers zijn. Dit zou een einde aan armoede en ongelijkheid moeten maken (communis = gemeenschappelijk).
invasie
Gewapende inval.
Kripo
Kriminal Polizei, de burgerrecherchedienst van Nazi Duitsland.
Nacht van de Lange Messen
Nacht van 30 juni op 1 juli 1933 waarin Hitler op bloedige wijze afrekende met de veeleisende leiders van de SA, waaronder Ernst Röhm.
nazi
Afkorting voor een nationaal socialist.
Rijnland
Duitstalig na WO I gedemilitariseerd gebied aan de rechteroever van de Rijn dat door Hitler bezet werd in 1936.
staatsgreep
Poging om met geweld de macht in de staat over te nemen.

Pagina navigatie

Afbeeldingen


Nebes collega en vriend Hans Bernd Gisevius tijdens het proces van Neurenberg, 26 april 1946.
(Bron: U.S. National Archives)


Rudolf Diels, de eerste chef van de Gestapo, 1933. Nebe en Gisevius spanden tegen hem samen.
(Bron: Bundesarchiv, Bild 183-K0108-0501-003 / CC-BY-SA 3.0)


Nebe aan het werk als Reichskriminaldirektor.
(Bron: H.E.A.R.T.)


V.l.n.r. Gerd von Rundstedt, Werner von Fritsch en Werner von Blomberg, 1934.
(Bron: Bundesarchiv, Bild 102-01817A / CC-BY-SA 3.0)

Informatie

Artikel door:
Kevin Prenger
Geplaatst op:
31-03-2018
Laatst gewijzigd:
13-04-2018
Opmerkingen? Spelfouten?
Geef ons uw feedback!

Categorieën


Deze website is een initiatief van STIWOT Alle rechten voorbehouden © 2002-2018
Hosted by Vevida. Privacyverklaring, cookies, disclaimer en copyright.