Nebe, Arthur

Tweede Wereldoorlog

Poolse veldtocht en andere activiteiten in de herfst van 1939

In plaats van zich te verzetten tegen de oorlogsplannen van Adolf Hitler leverde Arthur Nebe een bijdrage aan de invasie van Polen in september 1939. Om de inval in Polen te rechtvaardigen werden op 31 augustus 1939 door de SS en de Abwehr Poolse aanvallen op Duitse doelen gesimuleerd, onder andere de overval op de zender Gleiwitz. Om de wereld te overtuigen van de Poolse agressie legde een door Arthur Nebe en Gestapo-leider Heinrich Müller geleide onderzoekscommissie het verloop van de "Poolse" aanvallen vast. Ook leidde Nebe een onderzoek naar de massamoord van Bydgoszcz (Bromberg in het Duits), waar Poolse soldaten en burgers een bloedbad hadden aangericht onder de etnisch-Duitse bevolking. Hoewel Nebe concludeerde dat het totale aantal slachtoffers enkele duizenden bedroeg, werd het aantal in opdracht van Hitler vastgesteld op 58.000. In de herfst van 1939 was Nebe drie weken actief in de Poolse hoofdstad. Hij werd daarheen gezonden om de in diskrediet gevallen SS-Brigadeführer Lothar Beutel tijdelijk te vervangen als leider van Einsatzgruppe IV en Befehlhaber der Sipo und des SD in Warschau.

In het najaar van 1939 hield Nebe zich bezig met de voorgenomen verwijdering van de circa 30.000 zigeuners die in Duitsland verbleven en die door de nazi’s als raciaal inferieur en "asociaal" beschouwd werden. Vanwege logistieke problemen moest hun deportatie voorlopig uitgesteld worden, maar de zigeuners waren daarmee niet gered. Net als de Joden zouden ze vanaf 1941 het slachtoffer worden van een systematische vernietigingsoperatie. In totaal werden met medewerking van de Kriminalpolizei, die zorgde voor hun registratie en arrestatie, naar schatting 15.000 zigeuners uit Duitsland vermoord door de nazi’s, vooral in de vernietigingskampen.

Enkele weken na het uitbreken van de oorlog moest Nebe onverhoeds afreizen naar München. Daar was op 8 november 1939 in de Bürgerbraukeller een mislukte aanslag gepleegd op Hitler, (aanslag op Hitler op 8 november 1939). Nebe leidde in München het rechercheonderzoek op de plaats delict, terwijl de Gestapo zich bezighield met het opsporen van de dader. De 36-jarige Georg Elser werd diezelfde dag nog gearresteerd. Pas in de nacht van 13 op 14 november legde Elser, in aanwezigheid van Nebe, een bekentenis af op het bureau van de Münchense Gestapo. Elser vertelde hoe hij in zijn eentje de aanslag had voorbereid en uitgevoerd. Op 9 april 1945 zou hij na jarenlange opsluiting in opdracht van Hitler in concentratiekamp Dachau met een nekschot gedood worden.

Commandant van Einsatzgruppe B

Met ingang van 1 januari 1941 werd Nebe benoemd tot SS-Brigadeführer und Generalmajor der Polizei. Vanaf 22 juni 1941 voerde hij tijdens de Duitse inval in de Sovjet-Unie (operatie Barbarossa) het bevel over Einsatzgruppe B. Gedurende de eerste zes tot acht weken van de invasie hielden de vier ingezette Einsatzgruppen zich hoofdzakelijk bezig met het executeren van communistische functionarissen, (vermeende) partizanen en volwassen Joodse mannen, maar vanaf omstreeks augustus werden ook Joodse vrouwen en kinderen het slachtoffer. Nebes eenheid opereerde in Wit-Rusland en de regio Smolensk en was ondergeschikt aan Heeresgruppe Mitte. Gedurende zijn verblijf stond hij in contact met Oberstleutnant Henning von Tresckow, de chef-staf van Heeresgruppe Mitte, en diens ordonnans, Leutnant Fabian von Schlabrendorff. Beide mannen maakten deel uit van de militaire oppositie en zouden betrokken zijn bij meerdere mislukte aanslagpogingen op Hitler.

Nebes Einsatzgruppe vertrok in Duitsland vanuit Pretzsch en bereikte op 23 juni Posen in Polen. Een dag later werd de opmars vervolgd naar Warschau. Op 5 juli 1941 bereikte Nebe met zijn staf Minsk, waar hij gedurende een maand zijn hoofdkwartier vestigde. Ondertussen werden op diverse locaties massa-executies uitgevoerd. Op 5 augustus werd Nebes hoofdkwartier verplaatst naar Smolensk in Rusland. Vanuit Smolensk gaf Nebe leiding aan het Vorkommando Moskau dat de opdracht had Moskou en omgeving te zuiveren van Joden. Tot in Moskou is het Vorkommando echter nooit gekomen, want het op 2 oktober 1941 door het Duitse leger gelanceerde offensief op de Russische hoofdstad, operatie Tyfoon, faalde.

Op 14 augustus 1941 bracht Heinrich Himmler een werkbezoek aan Minsk. De volgende dag was de SS-leider aanwezig bij een executie die op zijn verzoek door Nebes manschappen werd uitgevoerd. De executie vond plaats in een bos ten noorden van Minsk. De slachtoffers waren vermeende partizanen en Joden, waaronder ook twee vrouwen. Getuigen verklaarden na de oorlog dat Himmler tijdens de liquidatie nerveus was. Hij zou zelfs in paniek zijn geraakt toen de vrouwen bij de eerste schoten niet dood waren. Nu hij zelf getuige was geweest van een moordpartij was hij bezorgd over de gevolgen die deze executies hadden op zijn manschappen. Daarom beval hij Nebe te zoeken naar een moordmethode die voor de psyche van de uitvoerders minder belastend was.

Samen met dr. Albert Widmann, een chemicus van het Kriminaltechnische Institut, voerde Nebe in september 1941 experimenten uit met verschillende moordmethoden. Als proefpersonen werden psychiatrische patiënten gebruikt. Een eerste proef met explosieven in een bos in de omgeving van Minsk bleek geen succes, onder andere omdat het opruimen van de stoffelijke resten van de slachtoffers teveel tijd in beslag nam. Een tweede experiment in een instelling voor psychiatrisch patiënten in Mahiljow (of Mogilev) was naar mening van Nebe en Widmann wel geslaagd. De slachtoffers werden opgesloten in een kleine ruimte en daarna vergast door middel van het uitlaatgas van twee vrachtwagens dat via een slang naar binnen stroomde. Het gebruik van uitlaatgassen was psychisch minder belastend voor de daders en praktisch, omdat er overal vrachtauto’s en geschikte gasruimtes beschikbaar waren.

Op het moment dat de Wehrmacht tijdens de slag om Moskou zware verliezen incasseerde, was Nebe niet langer werkzaam in de Sovjet-Unie: eind oktober 1941 was hij teruggekeerd in Berlijn. Op 14 november 1941 werd aan Berlijn gerapporteerd dat op dat moment het totale aantal geregistreerde liquidaties door Einsatzgruppe B 45.467 bedroeg. Het merendeel van de executies was uitgevoerd gedurende de vier maanden dat Nebe het bevel had. Zijn verzetsvrienden probeerden na de oorlog echter Nebes activiteiten postuum in een positiever daglicht te plaatsen. Volgens Gisevius was het gerapporteerde aantal slachtoffers niet juist; Nebe zou de executieaantallen consequent verhoogd hebben door er een 0 aan toe te voegen. Het werkelijke aantal is niet te achterhalen, maar historici gaan er over het algemeen vanuit dat de aan Berlijn gerapporteerde cijfers wel degelijk correct waren.

Terug in Berlijn en de Grote Ontsnapping

De vier maanden praktijkinzet in de Sovjet-Unie kwamen Nebes carrière ten goede. Op 9 november 1941 werd hij door Hitler bevorderd tot SS-Gruppenführer und Generalleutnant der Polizei. Uit verschillende bronnen blijkt dat Nebes werkzaamheden in de Sovjet-Unie zijn gemoedstoestand echter geen goed deden. Nebes zwakke geestelijke toestand kan veroorzaakt zijn door de ingewikkelde spagaat waarin hij zich bevond: enerzijds was hij de trouwe dienaar van de nazi-overheid, anderzijds een sympathisant van het Duitse verzet tegen diezelfde overheid. Nebes verzetsactiviteiten gedurende de periode tussen zijn terugkeer uit de Sovjet-Unie en de weken voor de aanslag op 20 juli 1944 bestonden vooral uit het doorgeven van informatie aan het verzet. Op werkdagen was hij met de andere afdelingschefs van het RSHA aanwezig op de dagelijkse lunchvergadering in het Gestapohoofdkwartier aan de Prinz-Albrecht-Strasse 8, eerst nog aangevoerd door Reinhard Heydrich en daarna door diens opvolger Ernst Kaltenbrunner. Aan tafel met de staf van het RSHA ving Nebe nuttige informatie op die hij doorgaf aan zijn contactpersonen van het verzet. Bewijs dat deze informatie van doorslaggevend was voor de staatsgreepplannen ontbreekt.

Op advies van Ernst Kaltenbrunner liet Nebe zich begin 1943 in Wenen opereren aan de ziekte van Basedow, een auto-immuunziekte die gekenmerkt wordt door een toegenomen werking van de schildklier. De operatie verliep goed en tijdens de revalidatie richtte Nebe in het Oostenrijkse luchtkuuroord Semmering zijn tijdelijke kantoor in. Na weer teruggekeerd te zijn in Berlijn hield Nebe er een ongezonde leefstijl op na. Volgens Bernd Wehner maakte hij lange dagen: terwijl vrijwel al zijn medewerkers het pand al verlaten hadden, zat hij nog achter zijn bureau en hield hij zich bezig met papierwerk, terwijl hij ondertussen een heleboel sigaretten rookte. Om op de been te kunnen blijven gebruikte hij pervitin, een amfetamine dat tegenwoordig bekend staat als methamfetamine of crystal meth.

De laatste grote politiezaak waarbij Nebe betrokken was, vond plaats in het voorjaar van 1944 en is bekend komen te staan als "de Grote Ontsnapping", (The Great Escape). In de nacht van 24 op 25 maart 1944 slaagden 76 RAF-officieren erin te ontsnappen uit het krijgsgevangenenkamp Stalag Luft III in Neder-Silezië. De krijgsgevangenen waren door een zelf gegraven ondergrondse tunnel gekropen die hen buiten de kampomheining had gebracht. Toen hun ontsnapping eenmaal ontdekt was, werd er door de Duitse autoriteiten groot alarm geslagen. Het duurde slechts enkele dagen voordat de Gestapo en Kripo alle officieren, op drie na, opgepakt hadden. Intussen had Hitler de opdracht gegeven dat de helft van deze officieren ter vergelding geëxecuteerd moesten worden door de Gestapo.

Op voorstel van Himmler werd Nebe belast met het selecteren van de mannen die geëxecuteerd moesten worden. Max Wielen, de chef van de Kripo in Breslau, verklaarde tijdens het proces van Neurenberg op 10 april 1946 dat hij de indruk had dat Nebe geschokt was door het bevel. Hij was van mening dat het bevel desondanks uitgevoerd moest worden, aangezien er niet geprotesteerd kon worden tegen een bevel van de Führer. Nadat Nebe hun namen had doorgegeven aan de Gestapo werden van 6 april tot 18 april vijftig van de gearresteerde krijgsgevangenen "op de vlucht neergeschoten". Nebes aandeel bleef niet onopgemerkt bij de geallieerden en in december 1945, acht maanden na zijn dood, werd hij officieel nog steeds gezocht door de Britse geheime dienst.

Definitielijst

Führer
Duits woord voor leider. Hitler was gedurende zijn machtsperiode de führer van nazi-Duitsland.
geallieerden
Verzamelnaam voor de landen / strijdkrachten die vochten tegen Nazi-Duitsland, Italië en Japan gedurende WO 2.
Heeresgruppe
Was de grootste Duitse grondformatie en was direct ondergeschikt aan het OKH. Bestond meestal uit een aantal Armeen met weinig andere direct ondergeschikte eenheden. Een Heeresgruppe opereerde in een groot gebied en kon een paar 100.000 man groot worden.
invasie
Gewapende inval.
Kripo
Kriminal Polizei, de burgerrecherchedienst van Nazi Duitsland.
nazi
Afkorting voor een nationaal socialist.
offensief
Aanval in kleinere of grote schaal.
RSHA
Reichssicherheitshauptambt. De centrale inlichtingen en veiligheidsdienst van het Derde Rijk
Sipo
Sicherheitspolizei. Samenvoegingsverband (sinds 1936) van de Gestapo en Kriminalpolizei
Sovjet-Unie
Sovjet Rusland, andere naam voor de USSR.

Pagina navigatie

Afbeeldingen


De Bürgerbräukeller op 9 november 1939, een dag na de bomaanslag door Georg Elser.
(Bron: Bundesarchiv, Bild 146-1972-025-10 / CC-BY-SA 3.0)


Himmler bespreekt in München op 27 november 1939 het onderzoek naar de bomaanslag van 8 november. V.l.n.r. Franz Josef Huber, Arthur Nebe, Heinrich Himmler, Reinhard Heydrich en Heinrich Müller.
(Bron: Bundesarchiv, Bild 183-R98680 / CC-BY-SA 3.0)


Onderzoekers van de Kripo meten de omvang van het hoofd van een jonge Sinti (zigeuner) in het kader van criminalistisch onderzoek.
(Bron: Bundesarchiv, Bild 146-1989-110-32 / CC-BY-SA 3.0)


SS-leider Heinrich Himmler bezoekt een krijgsgevangenenkamp in Minsk. Mogelijk was dit in dezelfde tijd als dat hij de executie door Nebes Einsatzgruppe bijwoonde.
(Bron: U.S. National Archives)


Nebe loopt voorop in de stoet bij de begradenis van Reinhard Heydrich, 9 juni 1942. Heydrich overleed aan de verwondingen die hij bij een aanslag op zijn leven
(Bron: Bundesarchiv, Bild 101III-Alber-040-02 / Alber, Kurt / CC-BY-SA 3.0)

Informatie

Artikel door:
Kevin Prenger
Geplaatst op:
31-03-2018
Laatst gewijzigd:
13-04-2018
Opmerkingen? Spelfouten?
Geef ons uw feedback!

Categorieën


Deze website is een initiatief van STIWOT Alle rechten voorbehouden © 2002-2018
Hosted by Vevida. Privacyverklaring, cookies, disclaimer en copyright.