Nebe, Arthur

Julicomplot en ondergang

Betrokkenheid bij de coup van 20 juli 1944

Op 20 juli 1944 ontplofte een door Oberst Claus Schenk Graf von Stauffenberg geplaatste bom in de kaartenruimte van Hitlers hoofdkwartier in Rastenburg, waar de dictator op dat moment een bespreking hield met zijn legertop. Stauffenberg spoedde zich vervolgens naar Berlijn waar hij met andere leden van de militaire oppositie in Berlijn trachtte de macht over te nemen. Adolf Hitler overleefde echter de bomaanslag en de coup liep uit op een mislukking.

De rol van Nebe bij de planning van de aanslag en staatsgreep van 20 juli 1944 was er één op de achtergrond. Hij was weliswaar op de hoogte van het plan, maar behoorde niet tot de groep van planmakers. Wel had hij sinds 1940 met medestanders gesproken over het plegen van een staatsgreep en aanslag op Hitler. Sinds dat jaar bezocht hij op sommige vrijdagen zijn vrienden Viktor Schulz en dr. Albrecht Olbertz in de woning van de laatstgenoemde aan de Kurfürstendamm in Berlijn. Beide mannen waren tegenstanders van het naziregime en spraken tijdens hun ontmoetingen met Nebe, waarbij later ook politiepresident Wolf Heinrich Graf von Helldorf zich aansloot, over de omverwerping van het regime. Volgens Schulz had Nebe eind 1941 al vastgesteld dat Hitler uit de weg geruimd moest worden.

De ontmoetingen in de woning van Olbertz waren eerder vriendschappelijk van aard, een samenzijn van gelijkgestemden, dan dat er een complot gesmeed werd. De werkelijke voorbereidingen voor de staatsgreep vonden elders plaats, onder andere in de woning van het echtpaar Strünck aan de Badensche Strasse in Berlijn. Nebe heeft de woning van de Strüncks een onbekend aantal keren bezocht, maar was sceptisch over de slaagkans van de staatsgreep die daar voorbereid werd.

Een actievere rol voor Nebe zou zijn weggelegd op de dag van de staatsgreep zelf. Nadat Hitler omgekomen was bij de bomaanslag, was het de bedoeling dat Nebe in de tussentijd met een groepje van circa vijftien betrouwbare medewerkers hoge functionarissen van de partij, waaronder Joseph Goebbels, en de SS zou arresteren. Nebe was van echter het begin af aan van mening dat de staatsgreep tot mislukken gedoemd was. Meerdere keren werd hem op 20 juli door de coupplegers gevraagd om in actie te komen, maar in plaats van bij te dragen aan de coup verschanste hij zich in zijn kantoor en later in de commandobunker van Von Helldorf waar hij slechts afwachtte. Toen hij eenmaal zeker wist dat Hitler nog in leven was, besefte Nebe dat het beter was om te doen alsof hij nergens van wist en terug te keren naar het hoofdkwartier van het RSHA.

Op de vlucht

Aanvankelijk bestond er binnen het RSHA, dat belast was met de opsporing van de betrokkenen bij de staatsgreep, nog geen verdenking tegen Nebe. Vier dagen lang wist hij de schijn op te houden en bezocht hij de dagelijkse lunchbesprekingen met Ernst Kaltenbrunner en de andere afdelingschefs. Op 24 juli was Nebe hierbij voor het laatst aanwezig. Die dag werd zijn verzetskameraad Wolf-Heinrich Graf von Helldorf gearresteerd (op 15 augustus 1944 zou hij terechtgesteld worden). Daarna werd het Nebe te heet onder de voeten. In de avond van 24 juli verenigde hij zich met Gisevius, die sinds 20 juli in Berlijn ondergedoken had gezeten bij een bevriend echtpaar, en het echtpaar Strünck. Ze besloten met zijn vieren Berlijn te ontvluchten met Nebes Mercedes. Omdat het hen niet lukte een vaste onderduikplaats te vinden, keerden ze na enkele dagen terug in Berlijn en gingen uit elkaar.

Nebe vond in Berlijn een aantal nachten onderdak bij een bevriende vrouwelijke collega, Adelheid Gobbin. Eind juli of begin augustus werd hij door haar overgebracht naar een landhuis aan de Töpchiner Strasse 18 in Motzen, een dorpje aan de Motzener See in een bosrijke omgeving ten zuidoosten van Berlijn. Het landhuis, waar ook andere onderduikers waren ondergebracht, was eigendom van de zakenman Walter Frick, wiens echtgenote een jeugdvriendin was van de vrouw van Nebe. Nebe zou tot zijn arrestatie op dit adres ondergedoken zitten.

Toen Nebe op 25 juli 1944 niet op zijn werk verscheen, werd er door de Kriminalpolizei een zoekactie opgestart. Aanvankelijk ging men ervan uit dat hij zelfmoord had gepleegd omdat hij de voorgaande maanden een gedeprimeerde indruk had gemaakt. Toen hij begin augustus nog niet gevonden was, rees de verdenking dat hij iets te maken had gehad met de staatsgreep. Heinrich Himmler beval dat hij, dood of levend, gevonden moest worden en er werd een opsporingsbevel uitgevaardigd. Om het nazibewind in binnen- en buitenland niet in diskrediet te brengen vanwege de vermissing van een topambtenaar werden Nebe’s functie en SS-rang verzwegen. Omdat een hoge premie teveel aandacht zou oproepen, werd deze beperkt tot 50.000 Rijksmark. In november 1944 was Himmler ervan overtuigd dat Nebe een verrader was; op 30 november 1944 werd hij gedegradeerd tot SS-Mann, de laagste rang binnen de SS, en uit de SS gezet.

Arrestatie en terechtstelling

Op 16 januari 1945 biechtte Gobbin onder zware druk de verblijfplaats van Nebe op aan Gestapo-agent Willy Litzenberg. Nog diezelfde avond werd Nebe in het landhuis van Frick ingerekend door een arrestatieteam van de Gestapo en overgebracht naar Berlijn. Tegen middernacht werd hij gedurende een half uur ondervraagd door Gestapo-chef Heinrich Müller en Kaltenbrunner in Müllers kamer in het Gestapohoofdkwartier aan de Prinz-Albrecht-Strasse. Na afloop van het korte verhoor werd hij afgevoerd naar een cel in het gebouw. Een dag later werd hij uit zijn cel gehaald om opnieuw verhoord te worden. Tot aan 3 februari zou dat nog vaker gebeuren.

Op 7 februari 1945 werd Nebe door de SS overgebracht naar een cel in de SS-kazerne in concentratiekamp Buchenwald. Daar zat hij gevangen totdat zijn proces op 2 maart in het Volksgerichtshof in Berlijn plaatsvond. De rechtbank achtte het bewezen dat Nebe op de hoogte was geweest van de plannen voor de staatsgreep en dat hij wist dat een aanslag op Hitler onderdeel uitmaakte van de coup. De rechtbank beschuldigde Nebe ervan dat hij medewerkers van de Kripo beschikbaar had gesteld aan de coupplegers. Hij werd bestraft met de dood door verhanging. Volgens een formulier van de Plötzensee-gevangenis werd Nebe op 2 maart overgedragen door de Gestapo. Vermoedelijk werd hij hier meteen al de volgende dag terechtgesteld. Anders dan Von Stauffenberg en andere leden van het verzet wordt Nebe tegenwoordig niet geroemd vanwege zijn aandeel aan de staatsgreep. Daarvoor was zijn rol bij de Holocaust en andere nazimisdaden te groot.

Definitielijst

Holocaust
Aanduiding voor de vernietiging van het Europese Jodendom door de nazi's. Holokauston is de Griekse benaming voor een geheel verbrande offergave.
Kripo
Kriminal Polizei, de burgerrecherchedienst van Nazi Duitsland.
RSHA
Reichssicherheitshauptambt. De centrale inlichtingen en veiligheidsdienst van het Derde Rijk
staatsgreep
Poging om met geweld de macht in de staat over te nemen.

Onderscheidingen

Lees meer over de onderscheidingen van deze persoon op WW2Awards.com.

meer...

Pagina navigatie

Afbeeldingen


Het Gestapohoofdkwartier aan de Prinz-Albrecht-Strasse 8, waar Nebe de dagelijkse lunchbesprekingen met de leiding van het RSHA bijwoonde.
(Bron: Bundesarchiv, Bild 183-R97512 / Unknownwikidata:Q4233718 / CC-BY-SA 3.0)


Bericht uit een Duitse krant over Nebes vermissing. Let op de burgerfoto en de mededeling dat hij mogelijk het slachtoffer geworden is van een misdrijf.
(Bron: Bundesarchiv)


Het Berlijnse Volksgerichtshof voert een zaak tegen de plegers van de staatsgreep van 20 juli 1944.
(Bron: Bundesarchiv, Bild 151-39-21 / CC-BY-SA 3.0)


Ernst Kaltenbrunner bezoekt een zaak van het Volksgerichtshof tegen de aanslagplegers.
(Bron: Bundesarchiv, Bild 151-17-03 / CC-BY-SA 3.0)


De plek waar de executies plaatsvonden in de Plötzensee-gevangenis.
(Bron: Fedor de Vries)

Informatie

Artikel door:
Kevin Prenger
Geplaatst op:
31-03-2018
Laatst gewijzigd:
13-04-2018
Opmerkingen? Spelfouten?
Geef ons uw feedback!

Categorieën


Deze website is een initiatief van STIWOT Alle rechten voorbehouden © 2002-2018
Hosted by Vevida. Privacyverklaring, cookies, disclaimer en copyright.