Mengele, Josef

Arts in Auschwitz

Teruggekeerd in Duitsland werd Mengele ingedeeld bij het SS-Ersatz-Bataillon “Ost”. In zijn vrije tijd werkte hij weer voor zijn mentor Otmar Freiherr von Verschuer die inmiddels benoemd was tot directeur van het eerdergenoemde Kaiser Wilhelm Institut in Berlijn. Per 20 april 1943 werd Mengele bevorderd tot SS-Hauptsturmführer. Het was waarschijnlijk Verschuer die ervoor zorgde dat Mengele op 30 mei overgeplaatst werd naar het concentratie- en vernietigingskamp Auschwitz. Hier stond hem een groot potentieel aan proefpersonen ter beschikking dat gebruikt kon worden voor de medische experimenten ten bate van het rassenwetenschappelijke onderzoek van Verschuers instituut.

Het waren deze experimenten en zijn betrokkenheid bij het selecteren van slachtoffers voor de gaskamers die van Mengele na de oorlog één van de meest gezochte nazi-misdadigers maakten. In totaal werkte hij negentien maanden in Auschwitz (tot januari 1945), de meeste tijd in het vernietigingskamp Birkenau, dat zich op drie kilometer afstand van het Stammlager (hoofdkamp) bevond en dat beschikte over vier crematoria met gaskamers waar de systematische uitroeiing van Joden en zigeuners plaatsvond. Mengele werd gehuisvest in één van de zogeheten artsenhuizen, vlakbij het Stammlager. Terwijl sommige echtgenotes van kamppersoneelsleden hun intrek namen bij hun mannen in Auschwitz gold dat niet voor Irene Mengele. Zij bleef achter in Günzberg, maar ze zou haar man in augustus 1944 wel een bezoek brengen.

Hoewel dat in populaire literatuur soms wel zo voorgesteld is, was Mengele niet de enige kamparts in Auschwitz en ook niet de hoogste in rang. Gedurende de tijd dat hij werkte in het kamp telde de medische staf dertig artsen. In totaal zijn de namen bekend van achtendertig artsen en tandartsen die voor korte of lange tijd in Auschwitz werkten. Daarnaast werkte ook een onbekend aantal apothekers en verplegers in het kamp. De leiding over het medische personeel in Auschwitz was in handen van een SS-Standortarzt; vanaf 1 september 1942 was dat SS-Hauptsturmführer dr. Eduard Wirths. Formeel was de medische staf van de SS verantwoordelijk voor de gezondheid van zowel het kamppersoneel als de gevangenen, maar zeker in een vernietigingskamp als Birkenau konden gevangenen niet rekenen op een goede medische behandeling door SS-artsen. Kampartsen lieten de behandeling van patiënten in de ziekenbarakken meestal over aan SS-verplegers en nog vaker aan artsen en verplegers onder de gevangenen die met een groot gebrek aan medicijnen en instrumenten vaak weinig konden uitrichten om het lot van hun patiënten te verzachten of verbeteren.

Tot de zomer van 1944 werkte Mengele als Leitender Lagerarzt in de zigeunerafdeling (Lager BIIe) van Birkenau. Hier begon hij ook met het selecteren van slachtoffers voor zijn experimenten. Aanvankelijk ging het om onschuldig testen, waarbij bijvoorbeeld de afmetingen en verhoudingen van het lichaam van tweelingen en kleine mensen werden opgemeten. Opmerkelijk genoeg, gezien zijn latere beruchte reputatie, leek hij in het begin het beste voor te hebben met gevangenen. Hij verbeterde de levensomstandigheden in het zigeunerkamp en opende een crèche voor kinderen tot zes jaar. De jongste kinderen werden soms door hem getrakteerd op een extraatje, zoals melk of chocolade. Hij richtte voor hen zelfs een kleine speelplaats in met een zandbak en schommels. “Dr. Mengele was zeer geliefd bij ons,” zo verklaarde de voormalige gevangene Adam Strauss, “want hij deed iets speciaals voor de zigeuners. Vooral voor de kinderen deed hij iets extra’s, zodat ze regelmatig konden eten. Toen hij in het zigeunerkamp kwam, werd de situatie merkbaar beter. […] Ik heb ook meegemaakt dat dr. Mengele te hulp kwam wanneer een zigeuner werd afgeranseld.”

Achter het masker van de vriendelijke dokter schuilde echter iemand die enkel uit eigenbelang handelde. Door de sympathie en het vertrouwen van zijn gevangenen te wekken, zouden ze makkelijker als proefpersoon meewerken aan zijn medische experimenten. Ook op andere manieren liet Mengele zijn welwillende masker vallen. Net als andere kampartsen was hij medeverantwoordelijk voor de bestrijding van epidemieën in het kamp. De ontluizingsacties die hij organiseerde waren een kwelling voor de gevangenen in het zigeunerkamp. Ze moesten hun barakken verlaten en al hun kleding uitdoen. Ongeacht de weersomstandigheden en zelfs in de winter werden ze dan in de buitenlucht ontluisd en gedesinfecteerd. Ze moesten dan lange tijd wachten terwijl ondertussen hun barak en kleding gereinigd werden. In het voorjaar van 1944 paste Mengele een nog gruwelijkere methode toe. Ter bestrijding van schurft moesten gevangenen zich onderdompelen in twee baden, één met natriumzwavelzuur en één met zoutzuur. Daarna moesten ze opnieuw naakt in de buitenlucht wachten tot hun kleding en barak ook schoon was.

Maar Mengele en zijn collega-artsen voerden een nog veel meer desastreuze werkwijze uit om epidemieën te bestrijden. Wanneer er in een barak tyfus uitgebroken was, werden alle gevangenen uit die barak verwijderd en vergast. De barak werd vervolgens gereinigd om plaats te bieden aan een nieuwe groep gevangenen. Mengele was verschillende keren betrokken bij of verantwoordelijk voor dergelijke acties. Zo stuurde hij bijvoorbeeld op 25 mei 1943, dus kort na zijn aankomst in Auschwitz, 507 mannelijke en 528 vrouwelijke zigeuners naar de gaskamers, omdat hij vermoedde dat ze besmet waren met tyfus. Niet in het minst voor zijn aandeel in de bestrijding van epidemieën werd Mengele op 26 april 1944 beloond met het Kriegsverdienstkreuz II mit Schwertern. “Ondanks dat dit geen zeldzame eer is,” zo schreef hij diezelfde dag aan zijn vrouw, “en zelfs ondanks dat ik al meer hogere onderscheidingen bezit, was ik geraakt door de erkenning van mijn werk en mijn toewijding. Mijn werk brengt soms mijn eigen gezondheid en zelfs mijn eigen leven in gevaar; daarom was ik erg dankbaar.” Hij merkte ook op dat hij en zijn collega dr. Heinz Thilo, de Leitender Lagerarzt van het gevangenenziekenhuis die deze eer eveneens ten deel viel, de onderscheiding gekscherend de “tyfusmedaille” noemden.

Op 2 augustus 1944 werd het zigeunerkamp in Birkenau opgeheven. Mengele selecteerde de gevangenen uit dit kamponderdeel: circa 3.000 van hen werden vergast en ongeveer 1.400 arbeidsgeschikte gevangenen werden overgeplaatst naar concentratiekamp Buchenwald. Na de liquidatie van het zigeunerkamp werd Mengele benoemd tot opvolger van Heinz Thilo als Leitender Lagerarzt in de ziekenafdeling voor mannen in Birkenau (Lager BIIf). Die maand bracht zijn vrouw ook een bezoek aan Auschwitz. Ze zou eigenlijk slechts een maand blijven, maar ze raakte besmet met difterie en moest opgenomen worden in het SS-hospitaal in het Stammlager. Pas op 30 oktober was ze voldoende hersteld om terug te keren naar Günzberg. Mengele ging met haar mee naar huis op verlof en zag daar hun toen zes maanden oude zoon Rolf voor het eerst.

Definitielijst

Bataillon
Maakte meestal deel uit van een Regiment en bestond meestal uit een aantal Kompanien. In theorie bestond een Bataillon uit 500 - 1.000 man.
nazi
Afkorting voor een nationaal socialist.
Stammlager
Hoofd- of basiskamp: één van de 22 concentratiekampen waar meerdere buitenkampen, Aussenlager, ondergeschikt aan waren.
vernietigingskamp
Kamp waar tijdens de Tweede Wereldoorlog grote groepen mensen (voornamelijk Joden en zigeuners) door de SS werden geliquideerd door middel van vergassing. Auschwitz, Treblinka en Majdanek zijn drie voorbeelden van vernietigingskampen.

Pagina navigatie

Afbeeldingen


Mengele als SS-Hauptsturmführer.


Toegangspoort tot vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau, Mengeles voornaamste werkplaats.


Twee collega’s van Mengele. Rechts zijn chef dr. Eduard Wirths, SS-Standortarzt in Auschwitz. Links dr. Enno Lolling.
(Bron: USHMM)


Mengele met andere stafleden van Auschwitz bij de Solahütte, een recreatiehut in de omgeving van het kamp. V.l.n.r.: Richard Baer (commandant Auschwitz I), Josef Mengele en Rudolf Höss (de voormalige kampcommandant).
(Bron: USHMM)

Informatie

Artikel door:
Kevin Prenger
Geplaatst op:
06-03-2012
Laatst gewijzigd:
15-04-2012
Opmerkingen? Spelfouten?
Geef ons uw feedback!

Categorieën


Deze website is een initiatief van STIWOT Alle rechten voorbehouden © 2002-2018
Hosted by Vevida. Privacyverklaring, cookies, disclaimer en copyright.