Nederlandse logementsschepen

Vooraf

Inhoudsopgave

Halverwege de negentiende eeuw bestond de vloot van de Koninklijke Nederlandsche Zeemacht, zoals de Koninklijke Marine toen nog genoemd werd, nog voornamelijk uit zeilschepen. De houten linieschepen, fregatten en brikken uit de eerste helft van de negentiende eeuw verschilden in wezen niet zoveel van de schepen waarmee Michiel de Ruyter en Maarten Harpertszoon Tromp hun heldendaden verricht hadden in de 17e eeuw. In 1827 stak de eerste Nederlandse stoomraderboot de Atlantische Oceaan over als volledig stoomschip. Het schip, Zr. Ms. CuraÁao, was weliswaar nog getuigd als schoener met drie masten, maar voerde het zeil als hulpvermogen. Rond 1850 begon de Nederlandse oorlogsvloot langzamerhand over te gaan tot het gebruik van stoomschepen, die echter nog steeds zeilen als hulpvermogen voerden om de actieradius te vergroten. Vele van dit soort schepen zoals schroefstoomschepen, stoomraderschepen en stoomschoeners, waren tot het einde van de negentiende eeuw gemeengoed bij de Nederlandse zeemacht.

Met de komst van de stoomschepen werd de marine ook beter georganiseerd. In de tijd van de zeilschepen hadden alleen de officieren enige opleiding genoten en kon men de matrozen en andere manschappen bij wijze van spreken zo van straat plukken. Met de komst van de stoomschepen moesten ook de gewone schepelingen een vooropleiding hebben om met de moderne middelen zee te kunnen kiezen. Er ontstond een grote behoefte aan opleidingsfaciliteiten en ook de middelen om personeel langer voor de marine te laten werken en op deze wijze de opleiding rendabel te maken, werden verbeterd. Betere pensioenregelingen voor officieren en later voor gewone schepelingen werden langzamerhand ingevoerd. De soldij voor de matrozen werd verhoogd en de lijfstraffen werden afgeschaft.

Voor het Koninklijk Instituut voor de Marine (KIM), het opleidingsinstituut voor marine- en mariniersofficieren, werd in 1854 een nieuw gebouw in gebruik genomen aan de buitenhaven in Den Helder. Matrozen kregen hun vooropleiding op de kweekschool voor zeevaart in Leiden. Met de komst van de stoomschepen ontstonden nieuwe functies aan boord van marineschepen. In de zeiltijd werden alle bijkomstige werkzaamheden, zoals kanonnier of (hulp)kok, door matrozen uitgevoerd die hier toevallig goed in waren of gewoon aangewezen werden. De stoomschepen vereisten technische specialisten zoals machinisten en stokers. Met de komst van nieuwe wapens zoals torpedo`s en mijnen, vanaf ongeveer 1880, waren nog meer specialisten aan boord van de marineschepen nodig zoals torpedomakers en mijnendeskundigen.

Voor de opleidingen van deze verschillende dienstvakken waren faciliteiten nodig. De marine beschikte nauwelijks over kazernes en gebouwen buiten enkele gebouwen in Den Helder, zoals het KIM en was dus aangewezen op logementsschepen. Voorheen had de marine ook al gebruik gemaakt van logementsschepen, maar meestal alleen om tijdelijk de bemanning van een schip in onderhoud of aanbouw te huisvesten. Een groot deel van de grotere schepen die vanaf het vierde kwart van de negentiende eeuw niet meer geschikt werden geacht om een actieve rol te spelen in de landsverdediging, kregen een passieve rol toegewezen als logements- of accommodatieschip. Deze inactieve schepen werden ook wachtschepen genoemd. De verbouwing van de oorlogsschepen tot logementsschepen bestond meestal uit het verwijderen van de masten, de machines en de bewapening en aanbrengen van dekhuizen en het uitbreiden van de accommodatie. In sommige gevallen werden 800 marinemensen in opleiding gehuisvest op een schip dat oorspronkelijk ontworpen was voor 250 schepelingen.

Er was nog een tweede reden waarom de marine vanaf 1875 massaal overging op het gebruik van logementsschepen. De verschillende opleidingen voor de dienstvakken hadden zich verspreid over de traditionele plaatsen in Nederland waar de marine voor de landsverdediging aanwezig was. In Nederland waren dit Vlissingen, Hellevoetsluis, Rotterdam, Amsterdam, IJmuiden en Den Helder en in Nederlands Oost-IndiŽ Soerabaja op Java en Makassar op Celebes. De logementsschepen konden eenvoudig van de ene plaats naar de andere overgebracht worden en waren, behalve dat zij goedkoper waren, dus ook veel flexibeler in te zetten.

De gezondheid van Koning Willem III ging vanaf oktober 1888 sterk achteruit en twee jaar later was de koning niet meer in staat om te regeren. Op 14 november 1890 werd Koningin Emma met algemene stemmen door de Staten Generaal benoemd tot regentes en op 20 november 1890 in Den Haag beŽdigd. Drie dagen later stierf Koning Willem III en werd het koningschap overgedragen aan de tienjarige prinses Wilhelmina. Koningin Emma nam als regentes tot aan Wilhelmina`s achttiende verjaardag de regeringstaak waar. Vanaf dat moment werden alle Zijner Majesteits schepen Harer Majesteits schepen.

Toen in mei 1940 voor Nederland de Tweede Wereldoorlog uitbrak lagen er vele logementsschepen afgemeerd in de genoemde plaatsen. In Vlissingen lag het oude pantserdekschip Hr. Ms. Noord Brabant ten behoeve van de matrozenopleiding. Het oude ramtorenschip Hr. Ms. Buffel was aanwezig in Hellevoetsluis voor de Mijnendienst en Hr. Ms. Cornelis Drebbel in Rotterdam ten behoeve van de Onderzeedienst. In Den Helder functioneerden de oude schroefstoomschepen Hr. Ms. Koningin Emma der Nederlanden en Hr. Ms. Van Speyk en het verbouwde ramtorenschip Hr. Ms. Schorpioen als logementsschepen. In Soerabaja vervulde het verbouwde ramtorenschip Hr. Ms. Koning der Nederlanden een dergelijke rol. Verder deden de oude stoomkanonneerboten Hr. Ms. Hadda (zie Nederlandse kanonneerboten) en de ex-Brak als Hr. Ms. Wilhelmina dienst als accommodatieschepen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het aantal logements- en depotschepen sterk uitgebreid door het vorderen van vracht- en passagiersschepen.

Definitielijst

soldij
Het loon van een militair.
torpedo
Oorlogswapen, met van een explosieve lading voorzien sigaarvormig lichaam met een voortstuwings- en besturingsmechanisme, bestemd om na lancering via het water zijn weg te zoeken naar vijandelijke schepen en deze door een onderwaterexplosie uit te schakelen.

Pagina navigatie

Afbeeldingen


Het ramtorenschip Hr. Ms. Schorpioen als logementsschip.
(Bron: Den Helder actueel)


Hr. Ms. Koningin Emma der Nederlanden en Hr. Ms. Java in de buitenhaven te Den Helder.
(Bron: P. Kimenai Go2War2)


De stoomkanonneerboot Hr. Ms. Brak in 1901.
(Bron: Maritiem digitaal)

Informatie

Artikel door:
Peter Kimenai
Geplaatst op:
13-08-2012
Laatst gewijzigd:
24-02-2017
Opmerkingen? Spelfouten?
Geef ons uw feedback!

CategorieŽn


Deze website is een initiatief van STIWOT Alle rechten voorbehouden © 2002-2017
Hosted by Vevida. Privacyverklaring, cookies, disclaimer en copyright.