Hess, Rudolf

Carrière binnen de nazipartij

Voorzitter van de Politische Zentralkommission van de NSDAP

Hess bouwde in deze jaren de Parteikanzlei op, het bestuurssecretariaat van de partij (tot mei 1941 aangeduid als de Stab des Stellvertreters des Führers). In 1931 kreeg deze organisatie een eigen kantoor in het zogenoemde Braunes Haus in München, het hoofdkwartier van de partij. Hess was inmiddels ook lid geworden van de Schutzstaffel (SS). De successen van de partij namen inmiddels toe. Het ledenaantal van de NSDAP groeide gestaag tot 1.500.000 in 1929. Na de beurskrach in oktober van hetzelfde jaar en de daaruit voortkomende economische crisis, begon de partij pas echt met zijn opmars. In september 1930 haalde de partij 18,3 % van de stemmen tijdens de Rijksdagverkiezingen. Op 31 juli 1932 behaalde de partij maarliefst 37,3 % van de stemmen, maar Hitler werd nog geen rijkskanselier. Vooral omdat de rijkspresident, de oude generaal Paul von Hindenburg, dit verhinderde.

Hess werd in september 1932 ziek en moest enkele maanden herstellen in een ziekenhuis van een steenpuistaandoening. In november 1932 verloor de partij 2 miljoen stemmen tijdens de Rijksdagverkiezingen en bleef steken op 33,1 % van de stemmen, hiermee was het overigens nog steeds de grootste partij van Duitsland.

De NSDAP dreigde echter uit elkaar te vallen, toen bleek dat Reichsorganisationsleiter Gregor Strasser, een van de "Alte Kämpfer" en tot dan toe een vertrouweling van Hitler, die een meer socialistische koers voorstond, achter de rug van Hitler om onderhandelingen was begonnen met Kurt von Schleicher, de op 3 december door Von Hindenburg aangestelde Rijkskanselier. Strasser probeerde een splitsing teweeg te brengen binnen de partij. In samenwerking met Von Schleicher zou hij vervolgens een regering vormen. Uiteindelijk kwam er geen scheuring in de partij. Hitler dwong Strasser namelijk op 8 december 1932 de partij te verlaten en hij stelde Hess aan als de voorzitter van de nieuw gevormde Politische Zentralkommission der NSDAP, een positie vergelijkbaar met die van secretaris-generaal. Door deze stap werd Hess, in theorie althans, in een klap de op een na machtigste man in de partij. In december 1932 verleende Heinrich Himmler, de leider van de SS, Hess tevens de rang van SS-Gruppenführer, wat betekende dat hij het SS-uniform mocht dragen. Het daarop volgende jaar volgde zijn promotie tot SS-Obergruppenführer.

Stellvertreter des Führers

Na de verkiezingen in november 1932, waarin de communisten een behoorlijke winst hadden geboekt, groeide in Duitsland de vrees voor een revolutie. Hitler benutte deze angst en dreigde dat de communisten de macht zouden overnemen, tenzij hij tot Rijkskanselier zou worden benoemd. Op 4 januari 1933 begon de conservatieve politicus Frans von Papen de onderhandelingen met Adolf Hitler om te trachten tot een regering te komen. Het land verkeerde al maanden in een politieke crises. Op 30 januari 1933 zwichtte de rijkspresident Paul von Hindenburg voor de druk die vooral afkomstig was van vooraanstaande industriëlen en grootgrondbezitters en benoemde hij Hitler tot Reichskanzler. Door de Rijksdagbrand op 27 februari 1933, door de als gevolg daarvan afgekondigde noodverordening, die alle oppositie verbood en door de op 23 maart aangenomen machtigingswet, wist Hitler alle macht naar zich toe te trekken en was hij in staat om het Derde Rijk te stichten.

Op 21 april 1933 benoemde Hitler Hess tot Stellvertreter des Führers (plaatsvervanger van de Führer). Deze positie bracht geen feitelijke macht met zich mee, maar Hess mocht nu wel aanwezig zijn tijdens de kabinetszittingen. In december 1933 werd hij definitief lid van het kabinet toen hij werd benoemd tot minister zonder portefeuille. Door de machtigingswet die van kracht was geworden op 24 maart 1933, werd de eenheid van partij en staat een feit. De regering hoefde haar besluiten voortaan niet meer ter controle voor te leggen aan het parlement. de Rijksdag werd hierdoor buiten spel gezet. Hitler was voortaan in staat om door de uitvaardiging van decreten de macht uit te oefenen. Doordat Hess de leiding had over de Zentralkommission waren zijn taken onder meer het controleren en in ambtelijke taal omzetten van deze decreten. Ook hield Hess toezicht op de Duitsers die in het buitenland woonde en op de buitenlandse organisatie van de partij, de NSDAP/ Ausland Organisation (AO). Voorts was Hess bevoegd om namens Hitler op te treden in onderhandelingen met andere landen.

Door zijn nieuwe functies werd Hess gedwongen om meer in de openbaarheid te treden. Ondanks dat hij geen goede spreker was, groeide hij toch snel uit tot een van de populairste figuren van het regime. Wellicht omdat hij gold als toonbeeld van fatsoen: hij was integer, betrouwbaar en direct en daarmee stak hij nogal af bij de andere belangrijke nazi’s als Hermann Göring of Joseph Goebbels. Het was onder meer de taak van Hess om Hitler aan te kondigen bij de Rijkspartijdagen, zoals is te zien in de documentaire "Triumphs des Willens" van Leni Riefenstahl en om de eedafleggingen op de Führer te leiden. Hij bediende zich hierbij vaak van frasen als: "De Partij is Hitler, Hitler is Duitsland, zoals Duitsland Hitler is", en "Ons alle nationaalsocialisme is verankerd in kritiekloze volgzaamheid, in de toewijding aan de Führer, die men niet om het waarom vraagt en waarvoor men zwijgend hetgene doet dat hij beveelt." De Duitse historicus Guido Knopp bestempelt Hess vanwege zijn rol in de verering van de Führer als de "hogepriester van de Hitlercultus".

Hess had de leiding over het complete ambtenarenapparaat van de partij. Doordat de NSDAP uitgroeide tot een staat binnen een staat, waarin allerlei functies ontstonden waarvan de macht niet duidelijk afgebakend was, groeide het werk Hess boven het hoofd. Hij was niet in staat om de problemen op te lossen en liet regelmatig met zich sollen door de Gauleiter (de regionale partijleiders) en de andere partijbeambten. Bijna alle klachten die binnenkwamen op de partijkanselarij behandelde Hess persoonlijk. Hij werd mede daardoor aangeduid als het geweten van de partij. Zijn standaardantwoord was echter altijd dat hij de zaak nog eens zou bestuderen. De volgende uitspraak ging daarom naar verluid rond over Hess: "Kom tot mij alle die vermoeid en belast zijn en dan zal ik helemaal niets doen." Omdat Hess zijn taken niet meer aankon, besloot hij een stafchef aan te nemen. In juni 1933 stelde hij Martin Bormann, een rijzende ster in de partij, aan in deze functie. Bormann voerde zijn taken goed uit, zodat Hess veel werk uit handen werd genomen. Later zou echter wel blijken dat Bormann van begin af aan aasde op de positie van Stellvertreter des Führers.

Ondanks het feit dat Hess een belangrijke functie bekleedde binnen de partij had hij in vergelijking met de andere top-nazi's, bijvoorbeeld Hermann Göring en Heinrich Himmler, niet heel veel macht. In zijn positie kon hij zelf weinig initiatieven nemen, aangezien zijn functies meer een representatief karakter hadden en ook omdat hij zijn macht moest delen met anderen. Daar kwam nog bij dat Hess weinig persoonlijke ambitie had. Hij had een wat naïef karakter en streefde geen macht of luxe na, het was voor hem belangrijker om een loyaal dienaar te zijn en in de gunst te staan van de Führer. Het feit dat Hess in februari 1938 werd opgenomen in de Geheime Kabinettsrat (een adviesorgaan aangaande de buitenlandse politiek) en in augustus 1939 lid werd van de Ministerrat für die Reichsverteidigung veranderde daar weinig aan. Beide organen hadden meer een symbolische functie dan dat zij daadwerkelijk iets te vertellen hadden, bovendien bezocht Hess de zittingen ervan zelden.

De beperkte invloed van Hess bleek wel toen hij van te voren niet op de hoogte werd gebracht van de Nacht van de Lange Messen. Tijdens dit bloedbad dat plaatsvond in de nacht van 30 juni op 1 juli 1934 werd de complete top van de SA uitgemoord, omdat Hitler deze organisatie niet langer vertrouwde. De SA had Hitler goede diensten bewezen, maar toen hij eenmaal aan de macht was, begon de organisatie hem steeds meer tegen te staan. De leider van de organisatie, Ernst Röhm, wilde dat de SA in de plaats zou treden van het Duitse leger. Bovendien werd Hitler opgeroepen om iets te doen aan het agressieve en ongecoördineerde optreden van de paramilitaire eenheid. Ook andere tegenstanders van Hitler werden gedood, onder wie Gregor Strasser. Ondanks dat Hess verbolgen was over het feit dat hij van te voren niet was ingelicht, werkte hij later wel mee aan de vergoelijking van deze daad.

Hess begon ondertussen een steeds grotere interesse te krijgen voor het bovennatuurlijke. Hij had altijd al gedaan aan astrologie - hij was ervan overtuigd dat men de toekomst kon aflezen uit de sterren. Maar nu begon hij ook interesse te krijgen voor andere occulte zaken, zoals wichelroedelopen. Voordat hij ging slapen controleerde hij de kamer altijd op eventuele "Wateraders" (ondergrondse waterstromen met een negatieve straling). Hess had last van onverklaarbare pijnen in zijn maag en darmen, waar hij ondanks vele medische behandelingen en aangepaste voeding niet vanaf kwam. Hij bezocht gebedsgenezers, magnetiseurs en andere soorten alternatieve genezers. Zijn interesse in het bovennatuurlijke zorgde ervoor dat zijn aanzien binnen de partijtop daalde. Veel mensen beweerden dat Hess ze niet meer allemaal op een rijtje had. Hermann Göring zei over hem: "Zo lang ik Hess kende, was hij al lichtelijk gestoord. Waarom de Führer hem tot (plaatsvervangend) partijleider benoemde, was voor velen een mysterie. Ik dacht altijd dat het kwam vanwege Hitlers loyaliteit voor oude vrienden."

Hess werd er ook niet populairder op, toen hij de Gauleiter opriep om geen alcohol meer te drinken, zich niet meer schuldig te maken aan seksuele escapades en een uur per dag aan de sportieve gezondheid te besteden. Hij kreeg ook een conflict met Hitler, toen hij zijn eigen eten meenam naar een diner op de Obersalzberg. Omdat deze voeding volgens Hess meer biologisch en dynamisch was. Hitler nam hem deze daad echter niet in dank af en het zorgde voor een verwijdering tussen de twee oude kameraden. Dit conflict werd waarschijnlijk ook veroorzaakt, doordat het vreemde gedrag van Hess Hitler ook steeds meer begon tegen te staan. Speer verklaarde later dat Hitler tegenover hem had geklaagd over zijn sombere plaatsvervanger. "Hess bracht altijd onplezierige onderwerpen ter sprake, en daar zeurde hij dan tijdenlang over door."

Definitielijst

Führer
Duits woord voor leider. Hitler was gedurende zijn machtsperiode de führer van nazi-Duitsland.
Gauleiter
Leider en vertegenwoordiger van de NSDAP in een Gau.
Nacht van de Lange Messen
Nacht van 30 juni op 1 juli 1933 waarin Hitler op bloedige wijze afrekende met de veeleisende leiders van de SA, waaronder Ernst Röhm.
nazi
Afkorting voor een nationaal socialist.
revolutie
Meestal plotselinge en gewelddadige ommekeer van bestaande (politieke) verhoudingen en situaties.
Rijksdag
Duitse regeringsgebouw in Berlijn.
Rijksdagbrand
Op 27 februari 1933 werd het gebouw van de Duitse Rijksdag in brand gestoken. De Nazi's konden de noodtoestand uitroepen en hierdoor aan de macht komen. Het is nog steeds niet zeker of de Rijksdag door de Nazi's zelf of door communisten aangestoken werd. De Nederlander Marinus van der Lubbe werd er in ieder geval voor veroordeeld.
rijkskanselier
Benaming voor het Duitse staatshoofd, vanaf 1933 tot 1945 was Hitler Rijkskanselier van Duitsland

Pagina navigatie

Afbeeldingen


Gregor Strasser in 1928, die in 1932 achter Hitlers rug om onderhandelde over een nieuwe regering.
(Bron: Bundesarchiv / Wikimedia Commons)


Hess in SS-uniform.
(Bron: Bundesarchiv / Wikimedia Commons)


Hess spreekt in de partijcongreshal in Neurenberg, 1934. Het beeld is afkomstig uit propagandafilm Triumphs des Willens.
(Bron: Publiek Domein)


Hess zweept het publiek op. Opnieuw een fragment uit Triumphs des Willens.
(Bron: Publiek Domein)

Informatie

Artikel door:
Wesley Dankers
Geplaatst op:
09-08-2014
Laatst gewijzigd:
21-05-2018
Opmerkingen? Spelfouten?
Geef ons uw feedback!

Categorieën


Deze website is een initiatief van STIWOT Alle rechten voorbehouden © 2002-2018
Hosted by Vevida. Privacyverklaring, cookies, disclaimer en copyright.