Joods Hospitaal Berlijn tijdens de nazi-periode

Voor de oorlog

Inhoudsopgave

Inleiding

Tijdens de Slag om Berlijn in 1945 moet het ziekenhuis op de hoek van de Exerzierstrasse en de Schulstrasse in de wijk Wedding eruit gezien hebben als ieder willekeurig fronthospitaal. Terwijl de grond trilde van de granaatinslagen en buiten het geluid van vuurgevechten klonk, deden artsen en verplegers in met bloed besmeurde witte uniformen hun best om het leven van de binnengebrachte gewonden te redden. Het enige ongebruikelijke was dat het medische personeel een Jodenster droeg en dat terwijl de Duitse hoofdstad al in 1943 vrij van Joden was verklaard.

Voorgeschiedenis

Tegenwoordig bevindt het ziekenhuis zich nog steeds op dezelfde plek, al staan de straten intussen bekend als Iranische Strasse en Heinz-Galinski-Strasse. Op het timpaan boven de voormalige hoofdingang van het in neoclassicistische stijl opgetrokken gebouw is de tekst "Krankenhaus der JŁdische Gemeinde" gebeiteld, zoals de naam van het Joodse hospitaal oorspronkelijk luidde. De geschiedenis van de Joodse ziekenzorg in Berlijn gaat terug tot omstreeks de 13e eeuw, toen de eerste Joden zich in Berlijn en omgeving vestigden. Armlastige Joden konden voor medische hulpverlening terecht in een zogenoemde Hekdesh. Van oorsprong was dit een soort hostel voor Joodse reizigers, behorende tot een synagoge, maar de instelling ontwikkelde zich tot een plek voor ziekenzorg.

Na de voorafgaande eeuwen meermaals het slachtoffer geweest te zijn van pogroms en verdrijving werd het Joden in 1671 door Friedrich Wilhelm I, de koning van Pruisen, toegestaan zich te vestigen in Berlijn en omgeving. De verlichting met haar ideaal van tolerantie gaf de aanzet tot de geleidelijke integratie van Joden in de christelijke samenleving. Joden gingen een belangrijke rol spelen in het economische en culturele leven van Berlijn en hun aantal zou oplopen tot 186.000 in 1933. Met de bouw van de eerste synagoge in Berlijn werd in 1712 begonnen en in 1756 werd het eerste echte Joodse hospitaal geopend aan de Oranienburger Strasse. Het ziekenhuis stond open voor patiŽnten en personeel van alle religies en bood voor die tijd uitstekende medische zorg. Met uiteindelijk een jaarlijks patiŽntenaantal van 400 deed het niet onder voor het Charitť, het oudste en meest prominente ziekenhuis van de Duitse hoofdstad. Daarom werd het Joodse ziekenhuis ook wel "het kleine Charitť" genoemd.

Omdat het ziekenhuis niet langer voldeed aan de eisen van de moderne geneeskunde werd in 1861 door de Joodse gemeente een nieuw hospitaal geopend aan de Auguststrasse. Met op elke verdieping behandel- en operatiekamers en sanitaire ruimtes met waterclosets (een nieuwigheid) was het ťťn van de modernste ziekenhuizen van Europa. Amper een halve eeuw later voldeed ook dit gebouw niet meer. De Joodse gemeente kocht een perceel in de wijk Wedding, waar het hospitaal zich tegenwoordig nog steeds bevindt. Weliswaar lag de locatie verder weg van het stadscentrum, maar de grond was er goedkoop. Het ziekenhuis met 230 bedden opende in 1914, slechts enkele dagen voor het aanbreken van de Eerste Wereldoorlog. De opzichtige neoclassicistische architectuur van het gebouw was het bewijs van de welvaart en trots van de Joodse gemeenschap. Het complex telde acht gebouwen, waarvan het toegangsgebouw en hoofdgebouw het grootst waren. Paviljoens en een ruime binnentuin gaven het gebouw de ambiance van een kuuroord. De interne synagoge vormde het bewijs van de Joodse identiteit van het hospitaal.

Vooroorlogs antisemitisme

Terwijl de Joden in Berlijn een geassimileerd bestaan leefden, was het antisemitisme vanaf het einde van de 19e eeuw weer in opkomst. De Jodenhaat kwam tot uitbarsting toen Hitler in 1933 aan de macht kwam. Het gevolg voor het hospitaal was dat tussen 1933 en 1938 het aantal patiŽnten drastisch afnam. Hoewel het voor AriŽrs vooralsnog niet verboden was behandeld te worden door Joodse artsen, lieten steeds meer niet-Joodse Berlijners het na zich in het Joodse hospitaal te laten behandelen als gevolg van antisemitische propaganda en pressie door de naziís. Daar kwam bij dat het hospitaal geen patiŽnten (zelfs geen Joodse) meer mocht opnemen wier behandeling bekostigd werd door gemeenschapsgeld. In juli waren nog slechts 180 van de 380 bedden bezet. Het gevolg was dat artsen en verplegers onderbenut waren. Tegelijkertijd was er sprake van een aanwas van artsen die elders ontslagen waren, onder meer vanwege het verbod van 7 april 1933 voor Joden om in overheidsdienst te werken (artsen in door de overheid gefinancierde ziekenhuizen waren ook ambtenaren). Diverse hooggekwalificeerde artsen kwamen te werken in het Joodse hospitaal. Een forse personeelstoename werd echter vermeden, omdat meerdere artsen Duitsland verlieten en emigreerden.

Het duurde tot 1938 vooraleer het antisemitische overheidsbeleid werkelijk een bedreiging werd voor het voortbestaan van het hospitaal. In maart van dat jaar werd de legale status van de Berlijnse JŁdische Gemeinde (de vertegenwoordiging van de Joodse gemeenschap) opgeheven. De Gemeinde, die het hospitaal financierde, moest andere geldbronnen zien te vinden om het ziekenhuis in Berlijn te kunnen laten voortbestaan. Die werden onder andere gevonden in de vorm van giften van Joden in het buitenland. Behalve dat het ziekenhuis zo bekostigd kon blijven, lukte het met dit geld ook scholen open te houden voor Joodse kinderen (die niet langer welkom waren op openbare scholen) en welzijnswerk te verrichten voor behoeftige Joden.

De ongeveer 3.000 Joodse artsen in Duitsland werden zelf in 1938 zwaar getroffen. In juli van dat jaar werd hun medische licentie ingetrokken. Dit werd in september uitgebreid met de bepaling dat nog slechts 700 Joodse artsen in Duitsland hun beroep mochten uitoefenen, maar enkel met Joodse patiŽnten en in Joodse instellingen. Ze moesten zich voortaan Krankenbehandler (ziekenbehandelaar) noemen. Ook het Joodse hospitaal als geheel mocht geen Arische patiŽnten meer opnemen. Desondanks zou het aantal patiŽnten tot 1941 toenemen. Zo werden in 1940 70% meer operaties uitgevoerd dan gedurende de periode 1925-1927. De patiŽntentoename kwam mede omdat andere Berlijnse hospitalen weigerden Joodse patiŽnten te behandelen, zelfs als ze tot het christendom bekeerd waren. Ook werden buiten Berlijn steeds meer Joodse medische instellingen gesloten, totdat enkel nog het Joodse hospitaal in de hoofdstad overbleef. En dan was er in Berlijn ook nog een toename van het aantal Joodse inwoners, omdat veel Joden uit kleinere gemeenschappen hierheen verhuisden in de hoop dat ze hier minder last van antisemitisme zouden hebben. Voor al deze Joden gold dat het hospitaal de enige plek was waar ze nog terecht konden voor ziekenhuiszorg.

Opmerkelijk genoeg bleef het hospitaal gedurende de Kristallnacht van 9 op 10 november 1938 van gewelddadigheden en vernielingen bespaard. Er deed zich na die nacht en de weken daarna wel een (tijdelijke) toename van het aantal patiŽnten voor. Maar liefst 150 bedden moesten worden toegevoegd aan de afdeling chirurgie. Meerdere Joden die tijdens de door de overheid georkestreerde pogrom gewond raakten, moesten zich namelijk laten behandelen in het hospitaal, net als de Joden die later dat jaar terugkeerden uit een concentratiekamp, waarin ze gedurende die geweldsuitbarsting terecht gekomen en mishandeld waren. Speciaal voor Joden die in gevangenschap van de Gestapo of politie ernstig verwond werden, werd er in het hospitaal een zogenaamd Polizeistation ingericht, een gesloten afdeling in het hoofdgebouw waar tussen de 20 en 80 gevangenen behandeld konden worden, totdat ze weer konden terugkeren in gevangenschap of (vanaf 1941) gezond genoeg waren om gedeporteerd te worden.

Definitielijst

antisemitisme
Antisemitisme is een benaming voor een vijandige houding ten opzichte van joden op grond van bepaalde vooroordelen. Er kan sprake zijn van religieus, racistisch en politiek anti-semitisme waarbij de tweede variant toepasbaar is op het antisemitisme binnen het Derde Rijk.
Eerste Wereldoorlog
Ook wel Grote Oorlog genoemd, conflict dat ontstond na een groei van het nationalisme, militarisme en neo-kolonialisme in Europa en waarbij twee allianties elkaar bestreden gedurende een vier jaar durende strijd, die zich na een turbulent begin, geheel afspeelde in de loopgraven. De strijdende partijen waren Groot-BrittanniŽ, Frankrijk, Rusland aan de ene kant (de Triple Entente), op den duur versterkt door o.a. ItaliŽ en de Verenigde Staten, en Duitsland, Bulgarije, Oostenrijk-Hongarije en het Ottomaanse Rijk aan de andere kant (de Centrale Mogendheden of Centralen). De strijd werd gekenmerkt door enorme aantallen slachtoffers en de inzet van vele nieuwe wapens (vlammenwerpers, vliegtuigen, gifgas, tanks). De oorlog eindigde met de onvoorwaardelijke overgave van Duitsland en zijn bondgenoten in 1918.
Jodenster
Davidster op een gele ondergrond die in Nazi-Duitsland en de bezette gebieden tijdens WO II door de Joden moest worden gedragen.
nazi
Afkorting voor een nationaal socialist.
propaganda
Vaak misleidende informatie die gebruikt wordt om aanhangers / steun te winnen. Vaak gebruikt om ideele en politieke doelen te verwezenlijken.
synagoge
Joods gebedshuis.

Pagina navigatie

Afbeeldingen


Het entreegebouw van het Joodse hospitaal in 1935.
(Bron: JŁdisches Museum Berlin / Yad Vashem)


Het entreegebouw gezien vanuit de binnentuin van het hospitaal.
(Bron: JŁdisches Museum Berlin / Yad Vashem)


"Ingeís bezoek aan een Joodse dokter. Vanachter de brillenglazen fonkelen twee boevenogen en op de dikke lippen ligt een grijns." Met dergelijke antisemitische propaganda probeerden de naziís AriŽrs weg te houden bij Joodse artsen.
(Bron: Randall Bytwerk)


Op dit bordje bij de praktijk van een Joodse arts staat vermeld dat enkel Joodse patiŽnten behandeld mogen worden.
(Bron: Gedenkstštte Steinhof)


Het verwoeste interieur van de synagoge aan de Fasanenstrasse in Berlijn na de Kristallnacht. Opmerkelijk genoeg bleef het Joodse hospitaal van zulke vernieling bespaard.

Informatie

Artikel door:
Kevin Prenger
Geplaatst op:
09-11-2015
Laatst gewijzigd:
12-03-2017
Opmerkingen? Spelfouten?
Geef ons uw feedback!

CategorieŽn


Deze website is een initiatief van STIWOT Alle rechten voorbehouden © 2002-2017
Hosted by Vevida. Privacyverklaring, cookies, disclaimer en copyright.