Joods Hospitaal Berlijn tijdens de nazi-periode

Bevrijding en daarna

Juden kaputt!

"Nichts Juden. Juden kaputt!", dat waren de woorden van een Sovjetsoldaat die op 24 april het Joodse hospitaal betrad. De SS had eerder die dag het ziekenhuisterrein verlaten en de Joden waren opgelucht dat het Rode Leger eindelijk gearriveerd was. Toen een vertegenwoordiger van het hospitaal aan de militair uitlegde dat de meeste aanwezigen in het hospitaal Joods waren kon de man dat niet geloven. Hij had immers vernomen van de massamoord op de Joden en vond het onvoorstelbaar dat in het centrum van het Derde Rijk nog steeds Joodse overlevenden waren. Dat waren er zelfs veel meer dan de 800 tot 1.000 in het hospitaal. In totaal telde Berlijn nog ongeveer 8.000 Joodse overlevenden, waaronder voornamelijk Joden uit gemengde huwelijken en circa 1.700 onderduikers. Van de 70.000 Joden die in 1941 nog in Berlijn geleefd hadden, waren er tijdens de oorlog circa 55.000 gedeporteerd naar concentratie- en vernietigingskampen. Slechts 1.900 van hen zouden levend terugkeren. De rest pleegde zelfmoord, werd slachtoffer van oorlogsgeweld of stierf door ziekte.

In gebrekkig Russisch konden de Joden in het hospitaal het Rode Leger uiteindelijk van hun Joodse identiteit overtuigen. De Sovjetsoldaten lieten hen vervolgens ongemoeid, terwijl ze wel alle personeelsleden en patiŽnten van het Lazarett krijgsgevangen namen (die echter voorlopig wel op dezelfde plek bleven). De komst van het Sovjetleger leidde niet tot een feeststemming in het hospitaal, hoewel er vermoedelijk geen Joodse vrouwen verkracht werden (wat veel Berlijnse vrouwen wel overkwam).Ongedisciplineerde Mongoolse troepen stalen juwelen van patiŽnten. Beter gedisciplineerde troepen deden later hun best de buit terug te geven. Aan de strijd om de Duitse hoofdstad was ook nog geen einde gekomen. In de hospitaaltuin werd door de Sovjets een veldartillerie-eenheid gehuisvest. Wat er in de tuin nog over was van de rozenstruiken werd aangevreten door de paarden van het Rode Leger. Vanwege een tekort aan munitie lag het hospitaal niet langer in de Duitse vuurlinie, maar buiten de poorten van het hospitaal vonden nog altijd gevechten plaats en lagen sluipschutters op de loer.

De voedselvoorraad in het ziekenhuis was hachelijk. Vlees was er wel, nadat het Rode Leger het hospitaal een varken geschonken had. Dat het vlees niet koosjer was, maakte de meeste uitgehongerde Joden in het ziekenhuis niets uit. Om alle monden te kunnen blijven voeden werd er door een groepje Joden een gewaagde operatie uitgevoerd. Met valse identificatiebewijzen en armbanden van het Rode Kruis bezochten de Joden een vlakbij gelegen bakkerij, waar ze zich voordeden als medewerkers van het Lazarett en dankzij deze dekmantel broden meekregen. Op de terugweg werden ze echter aangehouden bij een SS-commandopost. De SSíers vertrouwden het niet en stonden op het punt om de Joden op beschuldiging van spionage neer te schieten toen de commandant van het Lazarett hen belde. De man was door Lustig ingelicht en wist de Joden vrij te krijgen. Toen ze terugkeerden konden zowel de Joden in het hospitaal als de Duitse militairen in het hospitaal profiteren van het brood.

Opluchting en herstel

Op 2 mei 1945 stopte het oorlogsgeweld in de omgeving van het Joodse hospitaal. Er kwam een einde aan een periode van 12 dagen en 11 nachten dat de Joden ononderbroken in de kelder hadden verbleven. Een niet minder grote opluchting moet het zijn geweest dat ze na al die jaren eindelijk hun ster af konden doen en hun vrijheid herwonnen. Op 8 mei 1945 tekende veldmaarschalk Wilhelm Keitel de Duitse capitulatie op het hoofdkwartier van het Rode Leger in Berlijn en kwam er een definitief einde aan het Derde Rijk. Voor de ongeveer 10 overgebleven dokters en circa 20 verpleegsters in het Joodse hospitaal brak er een drukke tijd aan. Terwijl er in de eerste vier maanden van 1945 245 opnamen geteld werden (onduidelijk is of de gewonden tijdens de Slag om Berlijn meegerekend zijn), waren dat er 2.319 gedurende de rest van het jaar. Deze toename werd veroorzaakt door Joodse overlevenden uit de kampen die in verzwakte conditie in het hospitaal opgevangen werden.

Bij de opvang van de gerepatrieerde kampgevangenen kwam er hulp uit onverwachte hoek. Een legerarts, die ontsnapt was aan krijgsgevangenschap en achtergebleven was in het verlaten Lazarett, voerde de leiding over de triage. Slachtoffers met tuberculose, tyfus en andere ernstige ziekten werden onder zijn aanvoering afgezonderd van de patiŽnten die er minder slecht aan toe waren. Ondanks de tekorten aan bedden, medicijnen, voedsel en andere benodigde voorraden leek het ziekenhuis nauwelijks tijd nodig gehad te hebben om zich te herstellen van de chaotische laatste oorlogsmaanden. Een 22-jarige kampoverlevende, die in augustus 1945 met andere overlevenden terugkeerde in Berlijn, was verbaasd over hoe georganiseerd hij het hospitaal aantrof. "De stad was verwoest, gebouwen waren platgebombardeerd", zo herinnerde hij zich. "We liepen naar het hospitaal, dat niet beschadigd was. Ik was verrast dat het leek alsof er niets gebeurd was, de tijd stond er stil. Een Joodse verpleegster in een schoon, gesteven uniform begroette ons en bracht ons naar een kamer met schone bedden [Ö]."

Op 11 mei 1945 vond de eerste naoorlogse geboorte plaats in het hospitaal. Het ging om een kindje van christelijke ouders. Diezelfde dag werd er in de synagoge in het hospitaal voor het eerst een Joodse religieuze dienst uitgevoerd door een rabbi uit het Rode Leger. Ongeveer een jaar later, op 3 juni 1946, werd de synagoge feestelijk heropend. Tijdens een ceremonie werden de originele Torahrollen naar binnen gedragen. Een opvallende afwezige bij deze gebeurtenis was de voormalige hospitaaldirecteur Walter Lustig. Kort na de bevrijding was hij door de Sovjetautoriteiten benoemd tot directeur Gezondheidszaken voor de wijk Wedding en leider van de naoorlogse Reichsvereinigung. Niemand was dan ook verbaasd toen hij op een dag in juni 1945 door twee Sovjetofficieren in een limousine werd opgehaald, ogenschijnlijk voor bijvoorbeeld een audiŽntie bij de bezettingsautoriteiten.

Lustig zou echter nooit meer teruggezien worden. Volgens de meeste bronnen werd hij door de Sovjets afgevoerd naar het door hen als interneringskamp in gebruik genomen concentratiekamp Sachsenhausen. Daar zou hij zonder proces geŽxecuteerd zijn, mogelijk omdat hij beschuldigd werd van collaboratie met de naziís. Waarom de Sovjetautoriteiten hem eerder dan wel in een hoge positie benoemd hadden is onduidelijk. Toen zijn vrouw een aanvraag deed voor een weduwenpensioen verklaarde de districtsrechtbank in Berlijn haar echtgenoot dood per 31 december 1945. Over de vraag of hij werkelijk een pion van de naziís was of dat hij juist zijn best gedaan heeft om te doen wat hij kon voor zijn patiŽnten en medewerkers in het hospitaal verschillen de meningen. Na de oorlog hadden de Berlijnse Joden geen goed woord voor hem over, maar door zijn plotselinge verdwijning heeft hij nooit verantwoording kunnen afleggen voor de omstreden rol die hij tijdens de oorlog speelde.

Multicultureel

Tegenwoordig worden door ruim 70 artsen jaarlijks circa 20.000 patiŽnten behandeld in het Joodse hospitaal, dat in 1970 gerenoveerd en uitgebreid werd. Als de, op de Joodse begraafplaats in Weissensee na, enige Joodse instelling die het nazi-tijdperk overleefd heeft, staat het zogeheten JŁdisches Krankenhaus Berlin symbool voor de hoogte- en dieptepunten die de Joodse gemeenschap in Berlijn gekend heeft. Bezoekers worden bij de ingang begroet door een buste van Heinz Galinski, de eerste voorzitter van de naoorlogse Zentralrat der Juden in West Duitsland, de opvolger van de Reichsvereinigung. Als belangrijkste vertegenwoordiger van de Joodse gemeenschap in Duitsland speelde Galinski een bepalende rol bij de verzoening tussen Duitsers en Joden. Voor bezoekers die meer willen weten over de geschiedenis van het hospitaal is een vaste expositie ingericht. De belangrijkste historische gebeurtenissen worden bovendien opgesomd op een bronzen plaquette op een muur buiten bij de hoofdingang.

Het hospitaal draagt nog steeds een Joodse identiteit. Er werken enkele Joodse artsen en in 2003 werd de gerenoveerde synagoge heropend. Momenteel is echter nog slechts circa 10% van de patiŽnten Joods. De omliggende wijk kent tegenwoordig een multicultureel karakter en veel patiŽnten zijn moslims van Turkse of Arabische afkomst. De hospitaalleiding is trots op het open karakter van het ziekenhuis en laat zich inspireren door de rijke geschiedenis. "Wij [Ö] zien onszelf als opvolgers en voortzetters van de langdurige medische traditie", zo verklaarde hospitaaldirecteur Dr. Jechezkel Singer in 2007. "Voor vele eeuwen was de Joodse gemeenschap in Berlijn ervan overtuigd dat een gemeenschap er is om hulp te verlenen aan de zieken en zwakkeren. In het Jodendom horen tzedakah (liefdadigheid) en bikur holim (het bezoeken van de zieken) tot de meest belangrijkste plichten van het gemeenschappelijke leven."

Definitielijst

capitulatie
Overeenkomst tussen strijdende partijen met betrekking tot de overgave van een land of leger.
collaboratie
Medewerking vanuit de bevolking aan de bezetters, meer in het algemeen samenwerking verleend aan de vijand door zogeheten collaborateurs.
nazi
Afkorting voor een nationaal socialist.
Rode Leger
Leger van de Sovjetunie.
synagoge
Joods gebedshuis.

Bronnen

Een kortere versie van dit artikel werd oorspronkelijk gepubliceerd in het tijdschrift Wereld in Oorlog. Wereld in Oorlog vertelt opmerkelijke, aangrijpende en dramatische verhalen achter belangrijke gebeurtenissen, ontwikkelingen en militaire operaties in de recente oorlogsgeschiedenis. Het accent ligt daarbij op de Eerste en Tweede Wereldoorlog.

Pagina navigatie

Afbeeldingen


Soldaten van het Rode Leger vieren de overwinning in Berlijn. In het Joodse hospitaal werden 800 tot 1.000 overlevende Joden aangetroffen.
(Bron: Bundesarchiv, Bild 183-E0406-0022-018 / CC-BY-SA 3.0)


Het hospitaalgebouw aan de Iranische Strasse. Boven de voormalige hoofdingang prijkt op het timpaan de tekst: "Krankenhaus der JŁdische Gemeinde".
(Bron: Peter Kuley / Wikimedia Commons)


Op deze bronzen plaquette worden de belangrijkste gebeurtenissen in de geschiedenis van het hospitaal opgesomd. De gedenkplaat bevindt zich op een muur bij de tegenwoordige hoofdingang aan de Heinz-Galinski-StraŖe.
(Bron: OTFW / Wikimedia Commons)

Informatie

Artikel door:
Kevin Prenger
Geplaatst op:
09-11-2015
Laatst gewijzigd:
12-03-2017
Opmerkingen? Spelfouten?
Geef ons uw feedback!

CategorieŽn


Deze website is een initiatief van STIWOT Alle rechten voorbehouden © 2002-2018
Hosted by Vevida. Privacyverklaring, cookies, disclaimer en copyright.