Joodse begraafplaats Weissensee tijdens de nazi-periode

Voor de oorlog

Inhoudsopgave

Inleiding

Verweerde grafstenen en imposante praalgraven bevinden zich in een groene zee van klimop, varens en opgeschoten boompjes. Zonnestralen komen Ďs zomers nauwelijks door het dichte bladerdek van hoge bomen heen, waardoor op de schemerige begraafplaats een mystieke sfeer heerst. Het plotselinge zicht op de Berlijnse televisietoren, die een paar kilometer verderop naar de hemel reikt, contrasteert met de sprookjesachtige omgeving. Midden in de agglomeratie van de Duitse hoofdstad vormt de uitgestrekte Joodse begraafplaats Weissensee, met circa 115.600 graven, een wereld op zich, die getuigt van een rijke Joodse geschiedenis, maar ook van de ondergang van de Berlijnse Joden tijdens het nazitijdperk.

Voorspoed

1869 was een heugelijk jaar voor de Joden in Pruisen en andere staten van de toenmalige Noord-Duitse Bond (1866-1871). Vanaf dat jaar waren ze volgens de wet gelijkgesteld aan christenen. De jaren van bloei van de Joodse gemeenschap in Berlijn braken aan, waar zich met 170.000 stervelingen in 1925 de grootste Joodse gemeenschap van Duitsland bevond. Geholpen door hun nieuwe vrijheden beklommen veel Joden in razend tempo de maatschappelijke ladder en profileerden ze zich in onder meer de wetenschap, cultuur en zakenwereld. Het was bijvoorbeeld de Joodse handelaar Adolf Jandorf die in 1907 in Berlijn het KaDeWe opende, het tegenwoordig nog altijd bekendste warenhuis van Duitsland. Niet minder prominent was de Joodse wijnhandelaar en gastronoom Berthold Kempinski, wiens herinnering voortleeft in de door hem opgerichte internationale hotelketen.

De Joodse gemeenschap had voorafgaand aan 1880 al de beschikking over twee begraafplaatsen, maar vanwege ruimtegebrek volgde dat jaar een derde in het net buiten Berlijn gelegen dorp Weissensee (tegenwoordig een stadsdeel in het district Pankow). Het toenmalige dorp ontleende zijn naam aan het meertje dat zich op ongeveer een kilometer afstand van de begraafplaats bevindt. De ontwerper van de begraafplaats was de gerenommeerde Duitse architect Hugo Licht die zelf niet van Joodse afkomst was. Het circa 42 hectare grote terrein (ongeveer 80 voetbalvelden) werd door hem verdeeld in tientallen met wandelpaden begrensde kavels in de vorm van driehoeken en vierkanten. Hoewel elke kavel een eigen letter en cijfer kreeg en dus gemakkelijk terug te vinden zou moeten zijn, doet de indeling sterk aan een doolhof denken, wat tegenwoordig nog versterkt wordt door de dichte begroeiing.

Dat de Joden in Berlijn voorspoed kenden, is op de begraafplaats nog altijd goed zichtbaar. Welvarende Joodse families leken te wedijveren om wie het grootste en duurste graf bezat. Zo kostte het uit gepolijst graniet opgetrokken praalgraf van de in 1915 overleden bankier en ondernemer Sigmund Aschrott 500.000 Rijksmark. Het bombastische mausoleum is ook tegenwoordig nog het grootste in Berlijn. Behalve de eerder genoemde ondernemers Jandorf en Kempinski, respectievelijk gestorven in 1932 en 1910, vonden ook andere Joodse prominenten een laatste rustplaats op Weissensee. Onder hen bijvoorbeeld de in 1918 overleden filosoof Hermann Cohen, ťťn van de belangrijkste Joodse denkers van de twintigste eeuw. Ook sigarettenfabrikant en sportsponsor Josef GarbŠty, uitgever Samuel Fischer en de oom en tante van Albert Einstein liggen hier begraven.

Van integratie naar uitsluiting

Behalve de pracht en praal die veel graven tentoonspreiden, valt nog iets anders op: de inscripties op veel stenen zijn in het Duits en niet in het Hebreeuws en loven soms de Duitse nationaliteit van de dode. "Een oprechte Duitse Jood van de nobelste afkomst", zo staat bijvoorbeeld op een grafsteen te lezen. Met kennis van de misdaden die uit naam van de Duitse natie tegen het Joodse volk werden gepleegd, is het een wrange tekst, maar gedurende de Wilhelminische tijd (1888-1918) waren veel Joden zo geÔntegreerd dat ze zich meer Duits dan Joods voelden. Een voorbeeld van die integratie vormen de ongeveer 120.000 Joodse soldaten die tijdens de Eerste Wereldoorlog dienst deden in het Keizerlijke leger. Van de om en nabij 12.000 Joden die in Duitse krijgsdienst sneuvelden, werden er 400 begraven op een apart ereveld op Weissensee. In 1927 werd door de Rijksbond van Duitse Frontsoldaten bij de militaire graven een monument opgericht, waar tot in 1936 jaarlijks een herdenking plaatsvond.

Na de machtsovername door de naziís in 1933 verslechterde de positie van Joden in de Duitse samenleving ingrijpend. Niet langer gold de gelijke behandeling die hen in 1869 was verleend en uitsluiting viel hen ten deel. Net als de Joden zou de Joodse begraafplaats Weissensee afglijden naar een bestaan in de marge. Al eerder was hier een einde gekomen aan de tijd van dure praalgraven, een gevolg van de Grote Depressie die ook de Joden in Berlijn getroffen had. Ook het uiterlijk van veel bestaande graven veranderde nadat in de zomer van 1938 metalen onderdelen, vooral hekwerk, verwijderd werden om omgesmolten te worden voor gebruik in de oorlogsindustrie. Dat gebeurde overigens eveneens met metaal op christelijke begraafplaatsen. Uitgezonderd was de metalen of bronzen belettering op de grafstenen.

Hoewel volgens het Joodse geloof cremeren eigenlijk niet toegestaan is, werden urnen sinds 1926 ook toegestaan op de begraafplaats. Voorafgaand aan de deportatie van de Berlijnse Joden in 1941 arriveerden hier vanuit verschillende concentratiekampen in totaal ongeveer driehonderd urnen met de asresten van Joodse kampgevangenen. Om kosten te besparen en als laatste vernedering van de overleden persoon waren deze urnen gemaakt van papier-machť. De urnen werden bijgezet op de begraafplaats, waar een deel in de jaren zeventig zou wegspoelen als gevolg van wateroverlast. Tegenwoordig worden de namen van de gestorven Joodse kampgevangenen, die in Weissensee hun laatste rustplaats vonden, genoemd op een herdenkingsmuur op de begraafplaats.

Definitielijst

Eerste Wereldoorlog
Ook wel Grote Oorlog genoemd, conflict dat ontstond na een groei van het nationalisme, militarisme en neo-kolonialisme in Europa en waarbij twee allianties elkaar bestreden gedurende een vier jaar durende strijd, die zich na een turbulent begin, geheel afspeelde in de loopgraven. De strijdende partijen waren Groot-BrittanniŽ, Frankrijk, Rusland aan de ene kant (de Triple Entente), op den duur versterkt door o.a. ItaliŽ en de Verenigde Staten, en Duitsland, Bulgarije, Oostenrijk-Hongarije en het Ottomaanse Rijk aan de andere kant (de Centrale Mogendheden of Centralen). De strijd werd gekenmerkt door enorme aantallen slachtoffers en de inzet van vele nieuwe wapens (vlammenwerpers, vliegtuigen, gifgas, tanks). De oorlog eindigde met de onvoorwaardelijke overgave van Duitsland en zijn bondgenoten in 1918.
nazi
Afkorting voor een nationaal socialist.

Pagina navigatie

Afbeeldingen


Klimop tiert nog altijd welig op de begraafplaats.
(Bron: Coen Prenger)


Fragment van een kaart van Berlijn uit 1932 met daarop de locatie van het meer "Der Weisse See" en de begraafplaats.
(Bron: www.alt-berlin.info)


De begraafplaats is ingedeeld in afdelingen en velden.
(Bron: Coen Prenger)


Imposante praalgraven zoals deze zijn op de begraafplaats volop te vinden.
(Bron: Coen Prenger)


Na lange tijd van integratie volgde na de nazimachtsovername uitsluiting van Joden. Op de foto SA-leden die Duitsers oproepen niets te kopen bij een warenhuis in Berlijn met Joodse eigenaar.
(Bron: Bundesarchiv, Bild 102-14469 / CC-BY-SA 3.0)

Informatie

Artikel door:
Kevin Prenger
Geplaatst op:
14-11-2015
Opmerkingen? Spelfouten?
Geef ons uw feedback!

CategorieŽn


Deze website is een initiatief van STIWOT Alle rechten voorbehouden © 2002-2017
Hosted by Vevida. Privacyverklaring, cookies, disclaimer en copyright.