VIP-gevangenen van de SS in de Alpenfestung

Van Dachau naar Niederdorf

Bonte groep

De 98 Sonder- en 37 Sippenhäftlingen van 17 nationaliteiten die eind april 1945 in Dachau verzameld waren, vormden een bonte groep. Behalve de eerder genoemde prins Philipp von Hesse telde het gezelschap ook andere royals, zoals prins Xavier de Bourbon, de broer van keizerin Zita, de echtgenote van keizer Karl I van Oostenrijk. De eerder genoemde militairen kregen gezelschap van onder andere de Griekse opperbevelhebber generaal Alexandros Papagos en zijn generale staf, die in juli 1943 naar concentratiekamp Dachau waren afgevoerd. Naast Kokorin telde de groep nog vijf andere Sovjetmilitairen, inclusief NKVD-generaal Ivan Georgievich Bessonov, die als krijgsgevangene van de Duitsers medeverantwoordelijk was geweest voor de mislukte operatie Goelag. In het kader van deze operatie moesten in het geheim door de Duitsers opgeleide Sovjetkrijgsgevangenen Goelagkampen in Siberië aanvallen en gevangenen rekruteren in de strijd tegen het Rode Leger.

In drie afzonderlijke transporten, respectievelijk op 17, 24 en 26 april, vertrokken de gijzelaars vanuit Dachau. SS-Obersturmführer Edgar Stiller voerde de leiding over het transport. Dertig bewakers vanuit Dachau en een SS-Sonderkommando van twintig man onder bevel van SS-Untersturmführer Ernst Bader bewaakten de gijzelaars. In overvolle vrachtwagens werden ze getransporteerd naar het 200 kilometer zuidelijker gelegen Arbeitserziehungslager Reichenau bij Innsbruck. In het kamp in Reichenau waren de omstandigheden slecht: de barakken waren vergeven van de luizen en de toiletten waren open beerputten.

Boulevard of Broken Dreams

Omdat Stiller het vervuilde kamp Reichenau geen geschikte verblijfplaats vond voor de aan hem toevertrouwde gevangenen verzocht hij de Gauleitung in Innsbruck om een betere locatie. Als nieuw kwartier werd hotel Pragser Wildsee toegewezen, vlakbij Niederdorf/Villabassa in het Hochpustertal/Alta Pusteria in Zuid-Tirol. In dit deel van Italië wordt door de meerderheid van de bevolking Duits gesproken. In de avond van 27 april vertrok het transport met vijf touringcars naar de nieuwe bestemming. De gijzelaars waren niet op de hoogte gebracht van hun bestemming en vreesden voor wat komen zou. Om de stemming erin te houden werd in één van de bussen gezongen. Aan boord bevonden zich onder andere de Britse gevangenen en de populaire Berlijnse cabaretière en accordeoniste Isa Vermehren. Nadat haar broer, Abwehr-agent Erich Vermehren, met zijn vrouw op 27 januari 1944 in Istanbul naar de Britten overgelopen was, werden Isa en haar ouders in Sippenhaft genomen. Op de top van de Brennerpas zongen Isa en de andere passagiers luid de melancholische musicalhit ‘Boulevard of Broken Dreams’ uit Moulin Rouge.

De volgende dag arriveerde het konvooi in Niederdorf in de stromende regen. De gijzelaars werden uit hun bussen gehaald en konden eindelijk hun benen strekken. Hun aankomst in het dorp was niet onopgemerkt gebleven. Therese Wassermann, de dochter van de banketbakker, schreef in haar dagboek dat ze thuis opgeschrikt werden door het geluid van een groot aantal langslopende mensen. "Eerst kwamen kinderen, dan bewapende soldaten, dan burgers met vrouwen, weer soldaten, dan militairen (hoge) in vreemde uniformen en weer Duitse manschappen ertussen. Veel van deze mensen zagen er verzwakt en moe uit, maar er waren er ook met een trotse houding met het hoofd omhoog en lachend. Het was beangstigend."

Gastvrije dorpelingen

Ondertussen bleek er een probleem te zijn: hotel Pragser Wildsee werd bezet door de Wehrmacht. Dat betekende dat er voor de gijzelaars alsnog elders onderdak gevonden moest worden. De gastvrije bevolking van het dorp was de redder in nood, want zowel particulieren als herbergiers waren bereid hen op te vangen. Een grote groep bracht de nacht door op strobedden in het gemeentehuis. De geestelijken werden ondergebracht in de pastorie. Voedsel voor hun onverwachte gasten werd door de dorpelingen ook verzorgd.

De SS vestigde zich in hotel Bachmann aan het dorpsplein. Er werd door de bewakers veel alcohol gedronken, wat de situatie enkel hachelijker maakte voor de gevangenen. Vooral de aanwezigheid van SS-Untersturmführer Bader baarde hen grote zorgen. Weliswaar was hij lager in rang dan Stiller, maar hij had meer autoriteit. Gefluisterd werd dat hij de leiding had gevoerd over een liquidatie-eenheid van de Gestapo. "Een echt prototype en postermodel van zijn soort", zo verklaarde Isa Vermehren over de nazi. "[…] De uitdrukking op zijn gezicht was onaangenaam: je zag dat de onbuigzaamheid die hij uitstraalde dodelijk kon zijn."

Maar er waren meer aanwijzingen die de gijzelaars sterk verontrustten. Sommigen van hen hadden gezien hoe een krat gevuld met granaten in één van de bussen getild was. De Duitse gijzelaar Oberst Bogislav von Bonin, die in januari 1945 gevangen was genomen na het weigeren van een bevel van de Führer, had SS’ers horen fluisteren over een bom onder de bus. Volgens een ander gerucht zouden de gijzelaars gefusilleerd worden. Hun lichamen zouden naar het hotel worden gebracht, waarna het gebouw in vlam gezet moest worden. Stiller zou bekend hebben dat hij inderdaad de opdracht had om zijn gevangenen op de 29e te liquideren om te voorkomen dat ze in geallieerde handen vielen. Als gijzelaars hadden ze geen waarde meer, nu duidelijk was dat de geallieerden niet bereid waren tot onderhandelingen en slechts genoegen namen met een Duitse nederlaag aan alle fronten.

Bevrijding door de Wehrmacht

Van Stiller bleken de gijzelaars de volgende dag weinig te hoeven vrezen. Tijdens een bijeenkomst in hotel Bachmann droeg hij de leiding over het transport vrijwillig over aan het door de Brit Sigismund Payne Best in het leven geroepen gevangenencomité. Deze agent van de Britse Secret Intelligence Service (SIS) werd al op 9 november 1939, tegelijkertijd met zijn collega Richard Stevens, door de Duitsers gevangen genomen tijdens het Venlo-incident, waarbij ze in een val van de SS liepen. Beide mannen verbleven sindsdien in Sachsenhausen en waren via Dachau toegevoegd aan de gijzelaarsgroep. Het was Best die zich vanwege zijn vloeiende beheersing van de Duitse taal en vaderlijke karakter ontpopte tot officieuze woordvoerder van de gijzelaars.

Naast Best speelde ook de Duitse kolonel Bonin een belangrijke rol bij de gebeurtenissen op 29 april. Hij slaagde die dag erin om telefonisch de hulp in te roepen van General Hans Röttiger, chef van de staf van Heeresgruppe C in Bozen/Bolzano. Hauptmann Wichard von Alvensleben werd vanuit het ongeveer 20 kilometer ten oosten van Niederdorf gelegen Moos/Moso naar het dorp gezonden en arriveerde nog diezelfde avond. Hij vond de situatie waarin de gijzelaars zich bevonden bedreigend genoeg om de volgende dag in de vroege ochtend terug te keren met een stoottroep van 15 onderofficieren met machinegeweren. Om de SS in mankracht te overtreffen, riep Alvensleben telefonisch de versterking op van een compagnie van de Wehrmacht uit het een paar kilometer verderop gelegen Toblach, die twee uur later met 150 soldaten arriveerde. Alvensleben liet het dorpsplein omsingelen, waarna de SS geen kant meer op kon.

De SS’ers kozen eieren voor hun geld en lieten zich ontwapenen door de overmacht aan soldaten van de Wehrmacht. Gedurende de bedreigende situatie hadden de leden van de familie Stauffenberg, die het meest gehaat werden door de SS’ers, zich verborgen in een afgesloten ruimte in de pastorie. Ze konden tevoorschijn komen nadat de SS het dorp verlaten had in opdracht van Alvensleben en met instemming van SS-Obergruppenführer Karl Wolff, de hoogste SS- en politieleider in Italië. De gijzelaars waren bevrijd.

Definitielijst

Führer
Duits woord voor leider. Hitler was gedurende zijn machtsperiode de führer van nazi-Duitsland.
geallieerden
Verzamelnaam voor de landen / strijdkrachten die vochten tegen Nazi-Duitsland, Italië en Japan gedurende WO 2.
Goelag
Officieel de naam van de overheidsinstantie verantwoordelijk voor het beheer van de werkkampen van de Sovjet-Unie, maar vaker gebruikt als benaming voor deze kampen. De kampen bevonden zich in het Russische noordpoolgebied en waren een belangrijk onderdeel van het systeem van Sovjetrepressie. Gevangenen waren vaak vermeende tegenstanders van het regime. Van 1929 tot Stalins dood in 1953 werden 18 miljoen Sovjetburgers afgevoerd naar de Goelag, geschat wordt dat 4 ½ miljoen gevangenen hier stierven.
Heeresgruppe
Was de grootste Duitse grondformatie en was direct ondergeschikt aan het OKH. Bestond meestal uit een aantal Armeen met weinig andere direct ondergeschikte eenheden. Een Heeresgruppe opereerde in een groot gebied en kon een paar 100.000 man groot worden.
liquideren
Uitschakelen, uit de weg ruimen.
nazi
Afkorting voor een nationaal socialist.
NKVD
Benaming van de veiligheidsdienst van de Sovjetunie ten tijde van WO II.
Rode Leger
Leger van de Sovjetunie.

Pagina navigatie

Afbeeldingen


Overzicht van de afgelegde route van de SS-gevangenen richting hotel Pragser Wildsee.
(Bron: Roger Paulissen, Go2War2.n)


De populaire Berlijnse cabaretière en accordeoniste Isa Vermehren.
(Bron: Willy Brandt Stiftung)


De Griekse opperbevelhebber generaal Alexandros Papagos (links). Hier met de Britse generaal Archibald Wavell in Athene, 1941.
(Bron: Athens War Museum / Publiek domein)


Captain Sigismund Payne Best van de Britse Secret Intelligence Service (SIS).
(Bron: Nationaal Archief)


Het hotel Pragser Wildsee in april 2007.
(Bron: Luca Lorenzi / CC-BY-SA 3.0)

Informatie

Artikel door:
Kevin Prenger
Geplaatst op:
26-03-2017
Laatst gewijzigd:
06-05-2017
Opmerkingen? Spelfouten?
Geef ons uw feedback!

Categorieën


Deze website is een initiatief van STIWOT Alle rechten voorbehouden © 2002-2017
Hosted by Vevida. Privacyverklaring, cookies, disclaimer en copyright.