Internationaal Militair Tribunaal (IMT) Neurenberg

Nabeschouwing

Ook tegenwoordig zijn de mening over het proces van Neurenberg verdeeld. Hierbij moet echter worden beseft dat het heeft bijgedragen aan de definitie van elementaire rechtsbeginselen. Het tribunaal sprak uit dat: "Misdaden tegen het internationale recht worden gepleegd door mensen, niet door abstracte entiteiten." Dit was de eerste keer dat individuele aansprakelijkheid voor dergelijke schendingen werd aangenomen. Hierdoor was het niet langer mogelijk voor personen om zich te verschuilen achter de staat.

Het feit dat de misdaad tegen de vrede en het voeren van een aanvalsoorlog werden ingevoerd met terugwerkende kracht en in strijd met het legaliteitsbeginsel zijn de belangrijkste punten van kritiek. Hierbij moet wel worden bedacht dat slechts acht beklaagden werden veroordeeld wegens misdaden tegen de vrede (Göring, Von Ribbentrop, Keitel, Jodl, Rosenberg, Raeder en Von Neurath) en niemand op dit punt alleen. De twaalf die veroordeeld werden op basis van punt 2 (het voeren van een aanvalsoorlog) werden, op Rudolf Hess na, ook veroordeeld op basis van de punten 3 (oorlogsmisdaden) en/of 4 (misdaden tegen de menselijkheid). De aanklacht tegen de voormalige plaatsvervanger van de Führer op basis van punt 4 was deugdelijk gegrond. Hij werd desondanks toch vrijgesproken op punt 4 van de aanklacht. Bij Hess heeft zijn geestelijke toestand hierbij waarschijnlijk een rol gespeeld.

Gedurende het tribunaal van Neurenberg begon de Koude Oorlog zich steeds duidelijker af te tekenen. In maart 1946 hield Churchill bijvoorbeeld zijn beroemde Iron Curtain-speach in Fulton, waarin hij aangaf dat de Oost-Europese landen onder de invloed verkeerden van de Sovjet-Unie. Deze toespraak wordt gezien als officieus begin van de Koude Oorlog. De verhouding tussen de verschillende rechters tijdens het proces bleef overigens altijd goed.

Vooral in de jaren na de processen in Neurenberg en Tokio werden de rechtszaken tegen de belangrijkste oorlogsmisdadigers fel bekritiseerd door buitenstaanders. Deze kritiek behelsde voornamelijk dat het proces geen nieuw begin was voor het internationale recht, terwijl dit wel een van de doelen was geweest (onder meer Werner Maser wees hierop). Het duurde lang voordat de principes uit Neurenberg daadwerkelijk in de praktijk konden worden gebracht. De Verenigde Naties slaagden er bijvoorbeeld niet in om een goede definitie te vinden voor het begrip agressie. Hierdoor kon de misdaad tegen de vrede en het voeren van een aanvalsoorlog niet worden opgenomen in het internationaal recht. Als men het voeren van een agressieve oorlog strafbaar wil stellen, moet immers eerst duidelijk zijn, wat agressie precies inhoudt. Zo lang de Koude Oorlog duurde, bleek het sowieso onmogelijk om de tijdens het proces van Neurenberg geformuleerde beginselen te handhaven. Deze werden onder meer overtreden tijdens de Korea-oorlog, de inval van de Sovjet-Unie in Hongarije, de Suezcrisis in 1956, de oorlog om Biafra en de Vietnamoorlog. Tijdens deze conflicten maakten de deelnemende partijen zich onder meer schuldig aan oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid.

Toch zijn er wel degelijk resultaten geboekt na het Tribunaal van Neurenberg. De principes die waren geformuleerd in het handvest en proces van Neurenberg dienden onder meer als basis voor het Genocideverdrag uit 1948, de universele verklaring van de rechten van de mens uit 1948 en de Geneefse conventie uit 1949. De kritiek die achteraf werd geuit dat het IMT geen resultaten zou hebben geboekt, is dus zeker niet terecht. In 1974 werd de Algemene Vergadering van de VN het eindelijk eens over een definitie voor het begrip agressie, waardoor de misdaad tegen de vrede en het voeren van een agressieve oorlog deel gingen uitmaken van het internationale (straf)recht.

Een aantal idealisten bestempelde Neurenberg van tevoren als een proces dat aan alle oorlogen een eind zou maken. Dat doel is niet gehaald, maar dat was ook niet reëel. Geen enkele betrokkene ging het proces in met dit doel voor ogen. De oud-rechter Norbert Ehrenfreund schreef over de intenties van hoofdaanklager Jackson: "Hij was niet zo naïef te denken dat hij een eind zou kunnen maken aan oorlogen en de gruwelen die ermee samenhangen, maar als hij oorlog minder vanzelfsprekend kon maken en gewelddadige regeringsleiders ertoe kon brengen niet meteen het bevel tot de aanval te geven, dan was zijn optreden in Neurenberg niet vergeefs geweest." Achteraf kan men wel stellen dat dat doel is gehaald. Er vinden nog steeds oorlogen plaats, maar het aantal is teruggelopen en de westerse landen hebben elkaar niet meer bevochten na de tweede Wereldoorlog. Er wordt sinds het proces van Neurenberg anders gedacht over oorlogen dan daar voor.

In 1993 kwam het Joegoslavië-tribunaal tot stand, dat als tamelijk succesvol wordt gezien. Het Rwanda-tribunaal werd in 1994 opgericht. Jackson had in 1946 al gepleit voor de oprichting van een permanent strafhof. In de jaren vijftig boog een comité van juristen zich in opdracht van de VN over deze kwestie, hetgeen toen echter geen resultaten opleverde. Op 17 juli 1998 werd het statuut van het ICC (International Criminal Court) vastgesteld. Op 1 juli 2002 trad het in werking. In 2010 werd agressie als misdaad opgenomen in het statuut van het Internationaal Strafhof (artikel 8bis). Ook zijn er een aantal semi-internationale gerechtshoven, zoals het tribunaal voor Sierra Leone (opgericht op 4 oktober 2000) tot stand gekomen voor de berechting van oorlogsmisdadigers. De oprichting van deze tribunalen zou niet mogelijk zijn geweest, zonder het precedent van Neurenberg en Tokio. Mede hierdoor heeft er na het einde van de Koude Oorlog een herwaardering van de tribunalen van Neurenberg en Tokio plaatsgevonden. Tegenwoordig zijn het misdrijf agressie en misdrijven tegen de menselijkheid algemeen aanvaard in het internationaal recht en kunnen er sancties worden opgelegd bij schending hiervan. Hierdoor is de bescherming van de mensenrechten naar een hoger plan getild. De basis hiervoor werd gelegd tijdens het Proces van Neurenberg.

Een belangrijk kritiekpunt was en is ook dat het overwinnaarsrechtspraak betrof, hetgeen onder meer zou blijken uit de eenzijdige benoeming van de rechters en het feit dat de Sovjet-Unie zich zelf ook schuldig had gemaakt aan alle vier de punten van de aanklacht. Dat was het feitelijk ook, maar welke andere alternatieven waren er?
Ehrenfreund schreef in zijn boek ‘De erfenis van Neurenberg': "Ja, het proces was rechtspreken door de overwinnaars en het proces had zijn onrechtvaardige kanten, maar het enige alternatief was geen proces. Dan had men de de nazi's moeten vrijlaten of standrechtelijk moeten executeren zonder hen de kans te geven zich te verdedigen. Wreedheden en terreur hadden op zo grote schaal plaatsgevonden en de roep om iets te doen was zo sterk dat er een rechtszaak moest komen."
Hierbij moet worden opgemerkt dat zeker is geprobeerd het hof zo objectief mogelijk in te richten. Zelfs de ten opzichte van het tribunaal zeer kritische historicus Werner Maser moet toegeven dat de verdachten een eerlijk proces hebben gehad en dat het tribunaal noodzakelijk was. De beklaagden zijn naar recht en billijkheid beoordeeld.

Er is wel gesproken over een permanent hof in Den Haag dat de oorlogsmisdaden zou moeten berechten als alternatief voor Neurenberg. Daar is van afgezien, omdat de Sovjet-Unie er geen steun aan gaf. Al zou er een rechtszaak zijn geweest in Den Haag, dan nog zouden de critici waarschijnlijk hebben gezegd dat het proces partijdig was, omdat Nederland ook betrokken was geweest bij de Tweede Wereldoorlog. Vrijwel elke natie ter wereld was betrokken geweest, dus geen enkel land stond hier volledig neutraal in.
De Franse rechter Donnedieu de Vabres verklaarde na het proces van Neurenberg: "Het vonnis ten aanzien van de grote oorlogsmisdadigers is de uitdrukking van menselijke en derhalve relatieve en feilbare gerechtigheid. … Het is waarschijnlijk niet identiek aan het oordeel van de geschiedenis. Het is niet de weerspiegeling van een op wraak beluste gerechtigheid."

Het tribunaal was mede bedoeld als een voorlichtingsoperatie en als zodanig beantwoordde het aan zijn directe doel. De Duitsers werden geconfronteerd met de gruwelijkheden van de concentratiekampen en de Holocaust. Het was daardoor een soort van shocktherapie, die de Duitsers hielp bij de afrekening met het verleden. Als het proces niet had plaatsgevonden, waren in Duitsland wellicht dezelfde revanchistische gevoelens ontstaan als na de Eerste Wereldoorlog. Men kan stellen dat Neurenberg voorkwam dat er op grote schaal represailles werden genomen tegen het Duitse volk. Zoals eerder is aangegeven is serieus overwogen, om (honderd)duizenden Duitsers standrechtelijk te executeren na afloop van de oorlog. Mede door Neurenberg werd dit voorkomen.
Otto Kranzbühler, de advocaat van Karl Dönitz, verklaarde over het IMT: "Het was duidelijk dat er na de evidente misdaden die onder Hitlers leiding waren begaan, vooral de uitroeiing van de Joden, iets moest gebeuren om de spanning tussen overwinnaars en overwonnenen uit de wereld te helpen [...] De Verenigde Staten vonden dat vergelding de vorm van een proces moest krijgen. Naar mijn mening heeft het Internationaal Militair Tribunaal in dat opzicht goed gefunctioneerd. Het was het lastige begin van de goede betrekkingen die nu (1965) tussen Duitsland en zijn westerse bondgenoten bestaat."

De hoogleraar internationaal recht aan de Universiteit van Amsterdam H.G. van der Wilt schreef: "Het tribunaal moest opereren in een onbetreden terrein en in een moreel uitgeputte wereld waar de contouren van nieuwe politieke verdeeldheid al zichtbaar werden recht spreken." Als men deze argumentatie erbij betrekt, kan men concluderen dat het proces heeft voldaan als een buitengewone maatregel onder buitengewone omstandigheden. Van der Wilt vervolgt: "De strafrechtpleging door het Neurenberg Tribunaal was niet vlekkeloos. Maar men heeft er onder buitengewoon moeilijke omstandigheden het beste van proberen te maken."

Definitielijst

Eerste Wereldoorlog
Ook wel Grote Oorlog genoemd, conflict dat ontstond na een groei van het nationalisme, militarisme en neo-kolonialisme in Europa en waarbij twee allianties elkaar bestreden gedurende een vier jaar durende strijd, die zich na een turbulent begin, geheel afspeelde in de loopgraven. De strijdende partijen waren Groot-Brittannië, Frankrijk, Rusland aan de ene kant (de Triple Entente), op den duur versterkt door o.a. Italië en de Verenigde Staten, en Duitsland, Bulgarije, Oostenrijk-Hongarije en het Ottomaanse Rijk aan de andere kant (de Centrale Mogendheden of Centralen). De strijd werd gekenmerkt door enorme aantallen slachtoffers en de inzet van vele nieuwe wapens (vlammenwerpers, vliegtuigen, gifgas, tanks). De oorlog eindigde met de onvoorwaardelijke overgave van Duitsland en zijn bondgenoten in 1918.
Führer
Duits woord voor leider. Hitler was gedurende zijn machtsperiode de führer van nazi-Duitsland.
Holocaust
Aanduiding voor de vernietiging van het Europese Jodendom door de nazi's. Holokauston is de Griekse benaming voor een geheel verbrande offergave.
nazi
Afkorting voor een nationaal socialist.
oorlogsmisdaden
Misdaden die in oorlogstijd worden begaan. Vaak betreft het hier misdaden van militairen ten opzichte van burgers.
proces van Neurenberg
Proces in 1946 van een geallieerd militair tribunaal tegen de belangrijkste vertegenwoordigers van het Nazi regime. Zij stonden als oorlogsmisdadigers terecht.
Sovjet-Unie
Sovjet Rusland, andere naam voor de USSR.

Bronnen

    Artikelen

  • "Het falen en slagen van oorlogstribunalen: lessen van Saddam Hoessein en Milosevick" - Blankenburg, E. - Ars Aequi 2007, Den Haag, Neurenberg en Leipzig", p. 138-144
  • "Judgment at Nuremberg" - Wilt, H. van der - Ars Aequi 2015, p. 88-89
  • "Het strafrecht voorbij" - Wladimiroff M. - Ars Aequi 1998, p. 942-949
  • "Het proces Eichmann (1961)" - Strijards, G.A.M. - Rode draad 'Historische Rechtszaken' 2003, p. 749-758.

    Documentaires

  • Das "Dritte reich" vor Gericht, ZDF 2013
  • Der Jahrhundertprozess - Das Nürnberger Tribunal aus prominenter Sicht, ZDF 2016
  • Nuremberg - Tyranny on Trial, History Channel 2005

Pagina navigatie

Afbeeldingen


Het logo van het International Criminal Court
(Bron: Wikimedia)


Het International Criminal Court in Den Haag
(Bron: Wikimedia)

Informatie

Artikel door:
Wesley Dankers
Geplaatst op:
07-11-2017
Laatst gewijzigd:
20-04-2018
Opmerkingen? Spelfouten?
Geef ons uw feedback!

Categorieën


Deze website is een initiatief van STIWOT Alle rechten voorbehouden © 2002-2018
Hosted by Vevida. Privacyverklaring, cookies, disclaimer en copyright.