Gort, Andries

Op de vlucht voor de SD en arrestatie

Trouw is een afsplitsing van Vrij Nederland en verschijnt vanaf 23 januari 1943 als typische AR krant. Als de bezetter verneemt dat Trouw gewapend verzet niet afkeurt, wordt de Kriminalsekretär Erich Gottschalk van de Sicherheitsdienst, SD aangewezen om te proberen de organisatie, vooral de groep verspreiders, op te rollen. Eind augustus/begin september pakt de SD bijna de gehele Zeeuwse LO top op, waaronder enkele Trouw verspreiders. Eén van hen slaat door en noemt namen. (Aldus Peter Bak in: "Een ‘meneer’ van een krant".) Ook de naam van Andries Gort?

Want, op zaterdag 4 september 1943 staan verzetsmensen op de stoep om Andries te waarschuwen. Door het hoofd van de Enschedese recherche, inspecteur Wim Sanders, is een Trouw-medewerker getipt dat de SD Andries op het spoor is. Deze medewerker licht Gerard Niezink uit Wierden (over hem verderop meer) in en via hem wordt het bericht aan Andries doorgespeeld.

Andries’ moeder en broer Henk zijn die dag via Deventer op weg naar Driebergen, waar de oudste broer Jan woont. Aangekomen op de Van Reijdtstraat 14 treffen ze dan ook verzetsmensen aan die Andries zijn komen waarschuwen. Moeder Gort gaat naar binnen, maar Henk gaat de confrontatie liever niet aan en verlegt zijn koers.

Het lijkt een wat slordige, makkelijk onderschepte actie van de kant van de SD, maar blijkbaar willen ze erg graag de maker van de in juli gepubliceerde cartoon in handen hebben. De familie weet vanaf nu dat de SD in Andries geďnteresseerd is.

Andries neemt direct maatregelen en meldt hij zich bij Dhr. Ankersmit, omdat hij besluit onder te duiken en dus maandag niet op zijn werk zal verschijnen. Ankersmit brengt hem dan in zijn auto naar Dedemsvaart, waar Andries onderduikt bij een oom. Dat is oom Willem van der Aart, die getrouwd is met Gooitske Oost, een zus van Andries’ moeder.

Kort daarop, op donderdag 9 september, valt de SD dan werkelijk ’s avonds laat het huis aan de Van Reijdtstraat binnen. Men doet een grondige huiszoeking en arresteert Andries’ vrouw, waarna ze haar meenemen naar de gevangenis in Arnhem. Terwijl ze het huis verzegelen, ligt het ruim 20 maanden oude dochtertje in haar bedje en blijft alleen in het huis achter. Buren bellen de gemeentelijke politie, die het zegel verbreekt. Daarna halen de buren het meisje uit het huis. De zeven weken die haar moeder in de gevangenis verblijft, wordt zij eerst door hen en al gauw door de grootouders in Enschede verzorgd. Andries’ vrouw hoort pas na twee weken van een bewaakster dat er goed voor haar dochter gezorgd wordt. Noch Andries noch zijn vrouw geeft toe aan de druk die op zo’n kwalijke manier op hen wordt uitgeoefend.

In het najaar (waarschijnlijk eind november) ontmoet Andries zijn vrouw en dochtertje bij zijn broer Jan in Driebergen. Andries zet zijn werk voor de LO en Trouw voort, maar keert nooit terug in zijn woning in Deventer.

Het centrum voor de verspreiding van Trouw in Twente is gelegen in Wierden. Daar woont Gerard Niezink, die er samen met zijn vader en naamgenoot een kruideniersbedrijf voert. Niezink jr. doet in het verzet méér dan kranten verspreiden en trekt de aandacht van de SD. Na de eerste arrestaties van Trouw medewerkers in september 1943, waaronder Herman Mooij met wie Gerard nauw samenwerkte, mijdt hij voortaan het ouderlijk huis.

Van bakker Henk Morsink in Wierden (De Grote Muis of Henk de Bakker) heeft Gerard (De Kleine Muis) een deel van de verspreiding van Vrij Nederland in zijn omgeving overgenomen. Later komt daarbij de verspreiding van Trouw. Morsink is sinds 22 november 1942 voor de SD op de vlucht en duikt later op in Drenthe. Daar krijgt hij contact met lokale verzetsmensen, waaronder medewerkers van het sinds januari ’43 verschijnende blad Trouw. Henk zal – naast het deelnemen aan veel ander verzetswerk – als hoofdverspreider van Trouw in Drenthe actief blijven tot in april 1945 en is dan eigenlijk alleen bekend onder de naam Henk de Bakker.

Op zaterdag 22 januari 1944 reist Andries’ broer Henk af naar Harderwijk Hij weet blijkbaar dat zijn broer daar is. Henk is erg bang om gegijzeld te worden en zal daarom misschien niet graag verblijven op één van de twee adressen van Trouwverspreiders in Harderwijk, Theo Mooij (Toon) en Piet Fleurke. Toch logeren beide broers op hetzelfde adres en wel dat van de familie Fleurke. Zijn reisje zal o.a. wel te maken hebben met de verjaardag van Andries - op 24 januari - en alleen in verband met dit bezoek noemt hij zijn broer later een keer bij zijn schuilnaam, Victor. Andries maakt bij die ontmoeting duidelijk dat hij verwacht elk moment te kunnen worden gearresteerd. Henk keert op dinsdag 25 januari terug in Enschede. Het is de laatste keer dat de broers - die zeer op elkaar gesteld waren - elkaar zullen zien.

Op 26 januari 1944 krijgt de winkel van de Niezinks overdag bezoek van een Nederlandse SD-er en ’s avonds laat nog een keer door een andere SD-er. Op donderdag 27 januari belt Gerard ’s ochtends een oom in Wierden en krijgt dan de waarschuwing niet thuis te komen, omdat de SD hem daar opwacht. Op diezelfde donderdag gaan Pieter Fleurke en Andries Gort vanuit Harderwijk samen op weg naar Wierden. Eigenlijk had Andries die dag weer ergens een ontmoeting met vrouw en kind zullen hebben. Welke dringende zaak doet hem anders beslissen? Signalen dat een bezoek aan Wierden riskant is en willen ze uitzoeken waarom?

In een brief van 19 dec. 1945 aan Elbert van Ruller (lid hoofdredactie Trouw en later voorzitter Vereniging Trouw) beweert vader Gort, dat Andries een treinkaartje tot Borne heeft en Piet tot Enschede. Liggen hun reisdoelen echt hier of is het de bedoeling de SD te misleiden, omdat ze er rekening mee houden dat ze geschaduwd worden?

In een brief aan dezelfde Van Ruller van 14 feb. 1946 voegt vader Gort daar aan toe dat ze hun reis onderbreken (?) in Wierden hoewel ze (volgens mensen van Trouw) weten dat dit riskant is. Piet heeft zijn fiets bij zich en rijdt meteen naar het huis van de Niezinks (Nijverdalsestraat 21), hoewel het zijn gewoonte is om in Wierden altijd eerst bij bakkerij Morsink langs te gaan. Vertrouwen ze het adres van Morsink niet?

In het huis van de Niezinks zijn ondertussen al weer twee (Nederlandse) SD-ers gearriveerd. Aangenomen mag worden dat ze op zoek zijn naar Gerard, die ondertussen dus elders verblijft. Pieter Fleurke komt als eerste aan, net na 11.00 uur. Als hij de SD-ers ziet vlucht hij, wordt beschoten, ingehaald en gearresteerd. In het huis van Niezink wordt hij aan handen en voeten gebonden.

Eén van de SD-ers telefoneert bij overburen (Fa. Mensink) en meldt, dat ze wel een mannetje hebben gevangen, maar niet degene op wie ze uit waren. Kort daarop verschijnt de SD-er van het late avondlijke bezoek de dag ervoor weer. Tegen twaalf uur komt Andries bij de winkel. Vader Niezink heeft de deur op slot gedaan (als waarschuwing?) en Andries kijkt door de winkelruit naar binnen, waarop de derde SD-er de deur opent en hem arresteert.

Waarom komt Andries zoveel later? Volgens dochter Annemarie Morsink zou Piet rond het middaguur aankomen en dan al op het station gewaarschuwd worden voor de aanwezigheid van SD-ers bij Niezink. Waarom ruikt Andries geen onraad in de buurt van Niezinks huis en is zijn komst niet aangekondigd in huize Morsink? Terecht beweert vader Gort later in een brief aan Elbert van Ruller dat deze reis met mysteries omgeven is. Als Gerard Niezink ‘s middags naar bakkerij Morsink belt, hoort hij van de arrestaties en weet natuurlijk dat men op hem uit was. Gerard laat zich voorlopig niet meer in Twente zien.

De twee mannen worden afgevoerd naar de SD-Dienststelle in Enschede en Andries wordt daar hardhandig verhoord. Dezelfde dag verplaatst men de arrestanten ’s avonds laat naar het politiebureau in Hengelo. Op 31 januari gaan ze met de trein naar de Polizei- und Untersuchungsgefängnis te Haaren (Noord-Brabant), gevestigd in een voormalig seminarie.

Direct na de arrestatie gaat gerucht, waarin beweerd wordt dat Andries onder druk is gaan praten ("door de mand valt"). Het moet de verklaring zijn voor de 6 arrestaties die de dag erop in Zwolle, Deventer en Zutphen plaats vinden. Waarschijnlijker is dat die arrestaties allemaal al in het verschiet lagen, alleen zijn bespoedigd door de onverwachte arrestatie van Piet en Andries.

Pagina navigatie

Afbeeldingen



De twee cartoons waarmee Andries de aandacht van de bezetter trekt.
(Bron: A.G. Gort)

Informatie

Artikel door:
Andries G. Gort
Geplaatst op:
14-02-2018
Laatst gewijzigd:
18-02-2018
Opmerkingen? Spelfouten?
Geef ons uw feedback!

Categorieën


Deze website is een initiatief van STIWOT Alle rechten voorbehouden © 2002-2018
Hosted by Vevida. Privacyverklaring, cookies, disclaimer en copyright.