Klingelhöfer, Woldemar

Veroordeling in Neurenberg

Arrestatie en zelfmoordpoging

De ondergang van het Derde Rijk maakte Klingelhöfer mee in de Alpenfestung in de Oostenrijkse Alpen. Dit beoogde laatste verzetsbolwerk van de nazi’s zou zich echter grotendeels zonder slag of stoot overgeven aan de geallieerden. Het zou na de Duitse capitulatie op 8 mei echter nog tot 20 oktober 1945 duren voordat Klingelhöfer zich overgaf aan de Britten. Eerst bracht hij zijn vrouw en kinderen, vermoedelijk vanuit Oostenrijk, terug naar huis in Kassel. Zijn zieke dochtertje liet hij opnemen in het evangelische ziekenhuis Bethel in Bielefeld. Nadat hij zich daarna bij de Britten meldde werd hij in Bielefeld gevangengezet. Hij zou hier tot juni 1947 gevangen zitten, waarna hij werd overgebracht naar de gevangenis in Landsberg voor verhoren voorafgaand aan het Einsatzgruppenproces, waarbij hij één van de aangeklaagden was. Dit tribunaal vond plaats van 15 september 1947 tot 10 april 1948 in Neurenberg en was het negende van de in totaal twaalf processen die volgden op het grote proces van Neurenberg tegen de nazikopstukken. De zittingen werden gevoerd in dezelfde rechtszaal als waarin eerder de leden van de nazitop terecht hadden gestaan voor het Internationale Militaire Tribunaal, maar dit keer werd het tribunaal niet gezamenlijk georganiseerd door de vier belangrijkste geallieerde machten, maar alleen door de Amerikanen. De 24 aangeklaagden waren allemaal hoge officieren van de Einsatzgruppen. Ze werden beschuldigd van misdaden tegen de menselijkheid, oorlogsmisdaden en lidmaatschap van criminele organisaties.

Tijdens de voorbereidende verhoren maakte Klingelhöfer een onzekere indruk. Enerzijds bekende hij bijvoorbeeld het bevel gegeven te hebben voor de executie van de ontsnapte mannen uit het getto van Tatarsk, maar anderzijds beweerde hij dat hij geen leidinggevende rol had en alleen als tolk en vertaler actief was geweest binnen Einsatzgruppe B. De man die in zijn SS-personeelsdossier enkel een aantekening had vanwege onrechtmatige toe-eigening van twee paar schoenen, wist zich moeilijk te handhaven nu hij geconfronteerd werd met de grootschalige misdaden waarvoor hij en zijn collega’s verantwoordelijk werden gehouden. Enerzijds wilde hij eerlijk en oprecht zijn, maar anderzijds wilde hij zichzelf niet belasten. Dat leidde tot een innerlijke strijd. Vijf dagen nadat hij op 1 juli 1947 officieel in staat van beschuldiging werd gesteld, deed hij een zelfmoordpoging in zijn cel. Op de ochtend van 6 juli vond zijn celmaat hem in een plas met bloed. Volgens de dienstdoende arts had Klingelhöfer een diep gat gemaakt in de ader van zijn linker pols. Hij had hier een grote veiligheidsspeld voor gebruikt, die tegenwoordig nog altijd bewaard wordt door het Nationaal Archief in Washington. Hoewel hij veel bloed had verloren, kon hij gered worden.

Benjamin Ferencz, de Amerikaanse hoofdaanklager bij het Einsatzgruppenproces, geloofde dat Klingelhöfers zelfmoordpoging voortkwam uit berouw voor zijn rol bij nazimisdaden. "Helaas te laat na de ineenstorting verkreeg ik volledig inzicht in de totale omvang van de gruwelijke blasfemie die hier uitgevoerd werd", schreef Klingelhöfer hierover zelf in een berouwvol zelfmoordbriefje. "Desondanks vraag ik dat deze [zelfmoordpoging] van mij niet beschouwd moet worden als een poging om mezelf te excuseren op welke manier dan ook. […] Ik ben me volledig bewust van het feit dat ik de gevolgen voor mijn persoonlijke houding en daden moet dragen. Ondanks dat wil ik mijn geweten niet belasten met daden die volstrekt haaks staan op de houding die ik herwonnen heb." Een kanttekening die gemaakt moet worden is dat Klingelhöfer kort voor zijn zelfmoordpoging heimelijk een briefje toegestopt had gekregen van medebeschuldigde Erich Naumann met adviezen over wat hij wel en niet moest bekennen tijdens verhoren. Klingelhöfer droeg het briefje meteen over aan zijn ondervrager, wat hem in gewetensnood bracht. Hij verklaarde hierover: "Aan de ene kant probeerde ik zo goed mogelijk de waarheid te vertellen, wetend van de catastrofe die plaatsgevonden heeft en van mijn verantwoordelijkheid voor de ontwikkeling van dingen; aan de andere kant voelde het alsof ik een kameraad verraadde, een voormalige superieur." Mogelijk gaf dit hem net het zetje om suïcide te plegen.

Einsatzgruppenproces

Tijdens het eigenlijke proces in Neurenberg was Klingelhöfers verdediging nog steeds zwak. Hij beweerde opnieuw slechts tolk en vertaler te zijn geweest, maar dat werd door de rechtbank niet als ontlastend beschouwd. "Zelfs als dit waar is", concludeerde het tribunaal, "dan ontlast dit hem niet van schuld". Zijn vertaalwerk van buitgemaakte documenten werd ten slotte gebruikt voor het "lokaliseren, evalueren en overdragen van lijsten van communistische partijfunctionarissen aan de uitvoerende afdeling van zijn organisaties". Klingelhöfer "wist dat de opgesomde mensen zouden worden geëxecuteerd als ze werden gevonden. In deze rol was hij medeplichtig aan de misdaad." Het verzamelde bewijs overtuigde de rechtbank ervan dat de beschuldigde meer was dan een tolk en vertaler. "Hij was een actieve leider en commandant", aldus de slotconclusie. "Hij wist dat de Einsatz-eenheden de Joden ombrachten." Gedurende de verhoren door Ferencz bekende Klingelhöfer "dat hij blij zou zijn geweest als Hitler de oorlog gewonnen had, zelfs tegen de prijs van de huidige omstandigheden met twee miljoen Duitsers gedood, het land compleet in puin en heel Europa verwoest." Deze opmerking was weliswaar niet strafbaar, maar was voor het tribunaal wel behulpzaam bij het bepalen of hij de bevelen die hij kreeg met volle overtuiging uitvoerde.

"Het tribunaal concludeert dat uit al het bewijs blijkt dat de beschuldigde het Führerbevel onvoorwaardelijk accepteerde en dat hij dit uitvoerde zonder beperkingen", zo luidde het oordeel van het tribunaal. Klingelhöfer werd schuldig bevonden aan alle drie de aanklachten en hoorde op 10 april 1948 de doodstraf tegen zich uitspreken. Van de veertien tijdens dit proces uitgesproken doodstraffen zouden er echter slechts vier uitgevoerd worden. De Amerikaanse autoriteiten herzagen op 31 januari 1951 de vonnissen en kwamen in de overige gevallen tot een mildere uitspraak. Klingelhöfer behoorde tot diegenen waarvan de doodstraf omgezet werd in een levenslange gevangenisstraf. Vrijlating volgde echter al in december 1956. Deze amnestie moet in het licht gezien worden van de Koude Oorlog, toen West-Duitsland door de Amerikanen werd beschouwd als nieuwe bondgenoot in de strijd tegen het communisme en de vervroegde vrijlating van nazi-oorlogsmisdadigers de banden tussen de Bondsrepubliek en het Westen moest verbeteren. Over de misdaden waarvoor deze mannen verantwoordelijk waren, werd in het West-Duitsland van de jaren vijftig niet meer gesproken.

Gevangenschap en vrijlating

Gedurende zijn gevangenschap in Landsberg was Klingelhöfer in november 1948 weer teruggekeerd bij de evangelische kerk. Hij zou zijn uittreding in 1937 als een verkeerde beslissing hebben betreurd. Hij nam in de gevangenis regelmatig deel aan religieuze diensten, waarbij hij ook als zanger optrad. Volgens een gevangenispredikant was hij een vijand "van elk onrecht", "een mens zoals we die tegenwoordig binnen ons volk, waarbinnen zoveel corruptie heerst, voor herstel en opbouw zo hard nodig hebben." Uit de positieve woorden van deze geestelijke blijkt dat Klingelhöfer twee gezichten had: dat van de Holocaustdader en dat van de brave burger. Had het Derde Rijk nooit bestaan, dan was hij wellicht zangdocent geworden of theaterdirecteur. Klingelhöfer was echter een bevlogen nazi, die niet toevallig of machteloos betrokken raakte bij de Holocaust, maar die oogstte wat hij zelf zaaide. Hij had zich al voor de nazimachtsovername aangesloten bij de NSDAP, vertaalde een antisemitisch boek, beleefde een smetteloze en veelbelovende carrière binnen de SD en lijkt op geen enkel moment voor het einde van de oorlog afstand te hebben genomen van het nationaalsocialisme. De weg van de concertzaal naar de ‘killing fields’ van het Oostfront was dus niet zo onwaarschijnlijk als deze op het eerste gezicht lijkt.

Overlijden

Na zijn vrijlating woonde Klingelhöfer in Villingen. Volgens de op zijn overlijdensakte ingevulde gegevens was hij daar werkzaam als commercieel medewerker (kaufmännischer Angestellter) en hertrouwde hij op niet nader genoemde datum met een vrouw met als meisjesnaam Heinert. Of hij van zijn eerste vrouw scheidde of dat ze was overleden, is onbekend. Op de vroege avond van 18 januari 1977 stierf hij op 76-jarige leeftijd in het stadsziekenhuis van Villingen-Schwenningen.

Definitielijst

Alpenfestung
In 1944 als eerste door de Amerikanen opgemerkte ontwikkeling in de Alpen. De amerikanen vreesden een zogeheten Alpenvesting als laatste Nazi-bolwerk. Dit plan is omgeven van de mysterie. Enerzijds zou de Alpenfestung voor de SS het laatste SS-bolwerk wat de geallieerde troepen alsnog de kop zou kunnen gaan kosten. Er zouden enorme wapenopslagplaatsen gebouwd worden en elite-eenheden zouden zich overal ind e Alpen verstoppen en soms zelf in geallieerde uniformen dood en verderf achter de linies zaaien. Deze angstwekkende ontwikkeling werd versterkt door de Duitse propagandamachine die de Amerikaanse troepen richting de Alpen wilde lokken in plaats van ze de Rijn te laten oversteken. Hoewel de Britten hier voor waarschuwden besloten de Amerikanen hun troepen op te delen en ze zowel naar Berlijn als naar het Zuiden te sturen. De alpenfestung bleek echter een spookbeeld.
capitulatie
Overeenkomst tussen strijdende partijen met betrekking tot de overgave van een land of leger.
communisme
Politieke stroming, ontstaan uit het werk Das Kapital van Karl Marx, geschreven in 1848, als een reactie op de door Marx omschreven klassenstrijd tussen de arbeiders (het proletariaat) en de bourgeoisie. Volgens Marx zouden de arbeiders via een revolutie de macht overnemen van de welgestelde klasse. De communistische stroming streeft naar een ideale situatie waarin de productie- en consumptiemiddelen gemeenschappelijk eigendom van de staatsburgers zijn. Dit zou een einde aan armoede en ongelijkheid moeten maken (communis = gemeenschappelijk).
geallieerden
Verzamelnaam voor de landen / strijdkrachten die vochten tegen Nazi-Duitsland, Italië en Japan gedurende WO 2.
getto
Grotendeels van de buitenwereld afgescheiden stadswijk voor Joden. Het aanstellen van getto's had als doel om Joden uit het dagelijkse leven te weren. Vanuit getto's konden Joden bovendien gemakkelijker gedeporteerd worden naar de concentratie- en vernietigingskampen. Ook bekend als 'Judenviertel' ofwel 'Joodse wijk'.
Holocaust
Aanduiding voor de vernietiging van het Europese Jodendom door de nazi's. Holokauston is de Griekse benaming voor een geheel verbrande offergave.
nazi
Afkorting voor een nationaal socialist.
oorlogsmisdaden
Misdaden die in oorlogstijd worden begaan. Vaak betreft het hier misdaden van militairen ten opzichte van burgers.

Bronnen

Pagina navigatie

Afbeeldingen


Woldemar Klingelhöfer als aangeklaagde tijdens het Einsatzgruppenproces.
(Bron: U.S. National Archives)


De rechtszaal in Neurenberg tijdens het Einsatzgruppenproces.
(Bron: USHMM / Benjamin Ferencz)

Informatie

Artikel door:
Kevin Prenger
Geplaatst op:
15-04-2018
Laatst gewijzigd:
18-04-2018
Opmerkingen? Spelfouten?
Geef ons uw feedback!

Categorieën


Deze website is een initiatief van STIWOT Alle rechten voorbehouden © 2002-2018
Hosted by Vevida. Privacyverklaring, cookies, disclaimer en copyright.