Uitgestelde Slag om Moskou

Inleiding

Inhoudsopgave

De Slag om Stalingrad in de winter van 1942-1943 word over het algemeen beschouwd als de eerste grote nederlaag van de Wehrmacht aan het Oostfront. Een jaar eerder was het Ostheer, met het Kremlin in zicht echter al vastgelopen in de sneeuw en verdreven voor de poorten van Moskou. Het belang van het debacle mag niet worden onderschat, want de nederlaag voor de poorten van de Sovjethoofdstad had voor het verdere verloop der gebeurtenissen in de Tweede Wereldoorlog ingrijpende gevolgen.

Duitse bronnen hebben altijd beweerd dat het voornamelijk de herfstregens en de meedogenloos strenge winter waren die de pogingen om de hoofdstad in te nemen ondermijnde, terwijl de gecensureerde officiŽle geschiedenis van de voormalige Sovjet-Unie overdreven beweerde dat het falen van de Duitsers vooral te wijten was aan de heldenmoed van het Rode Leger en zijn bevelhebbers. Een vaststaand feit is dat westerse historici voornamelijk Duitse bronnen gebruikten voor de geschiedschrijving, omdat de officiŽle Sovjethistorie als onbetrouwbaar werd bestempeld en vele officiŽle documenten uit de oorlogstijd tot begin jaren negentig achter slot en grendel bleven. De Russische winter van 1941-1942 was inderdaad de strengste sinds 140 jaar, maar recent vrijgegeven Sovjetarchieven bevestigen dat het wel degelijk het Rode Leger was die de Wehrmacht verdreef uit de buitenwijken van Moskou. De Duitsers zouden in de loop van de oorlog nooit meer zo dicht in de buurt komen van de totale overwinning.

De stand van zaken
Tijdens de eerste drie maanden van operatie Barbarossa had de Wehrmacht het Rode Leger meerdere verpletterende nederlagen toegebracht. Op 30 september 1941 waren de nazi's 800 kilometer doorgedrongen in het grondgebied van de Sovjet-Unie over een frontlengte van maar liefst 1.650 kilometer. In de openingsweken van de Duitse invasie werd het Westelijk Front zo goed als vernietigd bij de grote omsingelingsacties bij Bialystok en Minsk. Heeresgruppe Nord had in een zeer kort tijdsbestek de Baltische staten onder de voet gelopen en bressen weten te slaan in de Stalinlinie, de gordel van fortificaties langs de oude Russische grenzen van 1939. In het zuiden ondervonden de Duitse formaties echter hevige weerstand in hun opmars door de OekraÔne. Daar bevond zich namelijk de hoofdmacht van het Rode Leger ter bescherming van de uitgestrekte graanvelden en belangrijke industriegebieden.

Hersteld van de eerste schok begonnen de Sovjets tegenmaatregelen te organiseren. Stalin had in zijn toespraak op 3 juli 1941 opgeroepen tot de tactiek van de verschroeide aarde. Dit hield in dat het naar het oosten terugtrekkende Rode Leger alles achter zich vernietigde wat de Duitsers ook maar konden gebruiken. Niet krijgsgevangen genomen Sovjetmilitairen en -burgers in de door de nazi's bezette gebieden werden aangespoord tot georganiseerd verzet. De opgezette partizaneneenheden zouden in het verdere verloop van de oorlog een hevige guerrillastrijd blijven uitvechten tegen de Duitse achterhoede, waardoor de aanvoer van voorraden naar de frontlinie ernstig werd verstoord. Een andere doorslaggevende maatregel was het ontmantelen van fabrieken om met inbegrip van het personeel overgeplaatst te worden naar gebieden ten oosten van het Oeralgebergte. Daar werden de fabrieken herbouwd, buiten het bereik van de Luftwaffe. De evacuatie van de industrie was er ook een medeoorzaak van dat de Sovjet-wapenproductie tijd nodig had om op toeren te komen.

Ondertussen had Heeresgruppe Mitte begin juli bruggenhoofden veroverd aan de oostelijke oevers van de Dnjepr en opnieuw voerde het een tangbeweging uit in de richting van Smolensk. Toen de tang zich sloot ten oosten van de stad werden weer grote aantallen Sovjetsoldaten krijgsgevangen genomen. Maar de Duitse opmars liep niet parallel. In de OekraÔne wist Generalfeldmarschall Gerd von Rundstedt met Heeresgruppe SŁd geen doorbraak te forceren en hoe dichter Heeresgruppe Nord de stad Leningrad naderde, hoe taaier de Sovjettegenstand werd. Bovendien hadden grote aantallen aan krijgsgevangenschap ontkomen Sovjettroepen zich teruggetrokken in de door de Duitsers onbegaanbaar geachte Pripjat-moerassen. Deze troepen ondernamen verscheidene aanvallen tegen de rechterflank van Heeresgruppe Mitte, waardoor een aanzienlijk aantal Duitse formaties gebonden werd. Hitler besloot daarom om de strategische doelen voor operatie Barbarossa te wijzigen. Zeer tegen de zin van zijn generaals in ondertekende Hitler op 19 juli Directief nr. 33, waarin hij de verovering van Moskou van secundair belang achtte. In plaats van de verovering van Moskou werden de zuivering van de Pripjat-moerassen en de steden Leningrad en KiŽv de voornaamste doelen. Om deze doelen te verwezenlijken werden de mobiele formaties van Heeresgruppe Mitte overgeheveld naar Heeresgruppe Nord en Heeresgruppe SŁd. Door een aantal hooggeplaatste Duitse legerofficieren werd deze wijziging gezien als het beslissende directief waardoor operatie Barbarossa uiteindelijk faalde.

Doordat Heeresgruppe SŁd versterkt werd met de 2. Panzergruppe was het mogelijk geworden een gigantische omsingeling van Sovjettroepen in de OekraÔne te bewerkstelligen. Het werd uiteindelijk de grootste nederlaag in de geschiedenis van het Rode Leger, waarbij de Duitsers meer dan 600.000 manschappen krijgsgevangen namen. In het noorden was er door de extra ondersteuning van de tanks van de 3. Panzergruppe een doorbraak geforceerd waardoor Leningrad binnen het bereik van de Duitse artillerie kwam. Maar de Sovjets waren niet bereid zich gewonnen te geven. De Duitse infanterie liep ernstige vertraging op bij het opruimen van de Sovjetverzetshaarden, waar een aanzienlijk aantal wanhopige Sovjetsoldaten zich letterlijk doodvochten. Heeresgruppe Mitte was door het afstaan van zijn pantserformaties ernstig verzwakt en werd bij Smolensk in de verdediging gedrongen door herhaaldelijke aanvallen van het zwaar gehavende Westelijk Front onder leiding van maarschalk Semyon K. Timoshenko.

Intussen hadden de nazi's in Oost-Europa zoveel grond veroverd dat Hitler opdracht gaf een Rijksministerie voor de bezette gebieden in het oosten op te richten. De leiding kwam in handen van de nazi-ideoloog Alfred Rosenberg. Erich Koch werd rijkscommissaris van de OekraÔne, de Baltische staten en Wit-Rusland. Onder zijn leiding voerden de Einsatzgruppen van de SS massale moordpartijen uit. De burgers in de bezette gebieden in Oost-Europa werden bij tienduizenden om het leven gebracht.

Operatie Taifun
Ondanks de verpletterende overwinningen bij onder andere Bialystok, Minsk, Smolensk en KiŽv was het de Duitsers niet gelukt om de oorspronkelijke planning van operatie Barbarossa te verwezenlijken. Aanvankelijk werd aangenomen dat op 15 augustus Moskou veroverd zou zijn en dat op 1 oktober de veldtocht tegen de Sovjet-Unie voltooid moest zijn. Leningrad was echter nog altijd stevig in Sovjethanden en Moskou lag nog altijd meer dan 300 kilometer verwijderd van de frontlinie. Operatie Barbarossa had begin september dus ernstige vertraging opgelopen, maar toch was Hitler ervan overtuigd dat de Wehrmacht zou zegevieren in de beslissende opmars naar de Sovjethoofdstad. Hitler had zich ook uitgesproken over de gruwelijke plannen die hij had met Moskou. Na de omsingeling moesten kleine openingen in de linies worden gelaten zodat de burgers massaal naar het oosten konden vluchten, waardoor deze niet onderhouden hoefden te worden op Duitse kosten. De Wehrmacht mocht bovendien geen overgave van Moskou accepteren. In plaats daarvan zou de stad van de aardbodem worden weggevaagd om plaats te maken voor een gigantisch reservoir.

Op 6 september 1941 ondertekende Hitler het Directief nr. 35 waarmee hij dacht het lot van de Sovjet-Unie te bezegelen. Het directief verlangde van de Wehrmacht om een vernietigend offensief uit te voeren op alle drie de strategische assen en de Sovjettroepen voor het aanbreken van de winter te vernietigen. De Krim, Kharkov en Leningrad moesten worden veroverd en er moest een verbinding tot stand worden gebracht met het Finse Leger in KareliŽ. De belangrijkste opdracht van het directief was echter het toewijzen van de hoofdaanval tegen Moskou.

In navolging van Hitlers directief stelde de bevelhebber van Heeresgruppe Mitte, Generalfeldmarschall Fedor von Bock, zijn eigen legergroeporders op voor de verovering van Moskou en gaf deze operatie de codenaam Taifun (Nederlands = Tyfoon). Von Bock kreeg de kans van zijn leven om de geschiedenis in te gaan als de veroveraar van Moskou. Hitler had in zijn directief opdracht gegeven voor het ontplooien van twee speerpunten richting Moskou (door de 3. en de 4. Panzergruppe), maar Von Bock achtte dit niet voldoende en voegde er nog een derde aan toe, namelijk Guderians 2. Panzergruppe, die moest oprukken vanuit Gluchov richting Orel en dan naar Moskou vanuit zuidwestelijke richting. Met het toekennen van de 2. Panzergruppe aan operatie Taifun ontstond er een kans om een tweede grote omsingeling tot stand te brengen in de regio rond Bryansk. Als deze operaties succesvol zouden verlopen konden drie Russische fronten (Westelijk Front, Bryanskfront en het Reservefront) worden vernietigd die de verdediging van het gebied ten westen van Moskou voor hun rekening namen. Hierna zouden volgens Von Bock de directe toegangswegen naar de hoofdstad onverdedigd achterblijven en kon de Wehrmacht Moskou innemen.

Definitielijst

artillerie
Verzamelnaam voor krijgswerktuigen waarmee men projectielen afschiet. De moderne term artillerie duidt in het algemeen geschut aan, waarvan de schootsafstanden en kalibers boven bepaalde grenzen vallen. Met artillerie duidt men ook een legeronderdeel aan dat zich voornamelijk van geschut bedient.
Heeresgruppe
Was de grootste Duitse grondformatie en was direct ondergeschikt aan het OKH. Bestond meestal uit een aantal Armeen met weinig andere direct ondergeschikte eenheden. Een Heeresgruppe opereerde in een groot gebied en kon een paar 100.000 man groot worden.
infanterie
Het voetvolk van een leger (infanterist).
invasie
Gewapende inval.
Kremlin
Het Russisch bestuurscentrum in Moskou.
Krim
Schiereiland in OekraÔne, aan de noordkust van de Zwarte Zee, in het noorden met het vasteland verbonden door de 4 km brede Landengte van Perekop, in het oosten grenzend aan de Zee van Azov en de Straat van Kertsj.
Luftwaffe
Duitse luchtmacht.
maarschalk
Hoogste militaire rang, legeraanvoerder.
nazi
Afkorting voor een nationaal socialist.
offensief
Aanval in kleinere of grote schaal.
operatie Barbarossa
De Duitse invasie van de Sovjetunie die van start ging op 22 juni 1941.
rijkscommissaris
Titel van onder andere Arthur Seyss-Inquart, de hoogste vertegenwoordiger van het Duitse gezag tijdens de bezetting in Nederland.
Rode Leger
Leger van de Sovjetunie.
Sovjet-Unie
Sovjet Rusland, andere naam voor de USSR.
Stalinlinie
Verdedigingslinie die in het interbellum door de Russen werd aangelegd aan hun westgrens, maar door de expansies in het (Baltische Staten, Polen, BessarabiŽ, etc.) westen schoof de grens op en was de Stalinlinie niet meer de eerste linie bij de Duitse inval in 1941.
tactiek van de verschroeide aarde
De methode waarbij bij het terugtrekken alles wordt vernietigd wat de vijand maar van nut zou kunnen zijn.

Pagina navigatie

Afbeeldingen


Een Sovjet tankbemanning voor hun T-34.
(Bron: www.aviapress.com)


Een Duitse Pz.Kpfw. III zit vast in de Russische modder...
(Bron: www.torweihe.de/)

Informatie

Artikel door:
Tom Notten
Geplaatst op:
24-04-2005
Laatst gewijzigd:
18-03-2017
Opmerkingen? Spelfouten?
Geef ons uw feedback!

CategorieŽn


Deze website is een initiatief van STIWOT Alle rechten voorbehouden © 2002-2017
Hosted by Vevida. Privacyverklaring, cookies, disclaimer en copyright.